taal

Waarom word je niet in paniek, maar raak je in paniek?

Beeld anp

Als je creatief met taal omgaat en niet meteen bij ­iedere afwijkende vorm uit angst om fouten te maken in de stress schiet of in paniek raakt, dan kom je allerlei regelmatigheden in je taalgevoel ­tegen waarvan je voorheen geen besef had.

Zo schreef ik net ‘in ­paniek raakt’. Dat is een variant op ‘in paniek zijn’, waarmee je een toestand aanduidt. Je bent in paniek, je bent paniekerig of je bent angstig. Terwijl je van de laatste twee gevallen rustig kunt zeggen dat je paniekerig wordt of angstig wordt, kun je niet ‘in paniek ­worden’. Dan gebruik je ‘raken’.

Ik denk niet dat iemand ooit bewust heeft geleerd om niet ‘Ik word in paniek’ te zeggen. Het komt gewoon niet bij je op als je moedertaalspreker van het Nederlands bent. Iedereen voelt aan dat het ‘Ik raak in paniek’ moet zijn.

Hoe is dit te verklaren? Bij nader inzien valt op dat elke toestand die begint met een voorzetsel (‘in de war’, ‘op de hoogte’, ‘buiten zinnen’) dit ­gedrag vertoont. Je wordt wel verward, maar je raakt in de war. Je wordt slimmer, maar je raakt op de hoogte. Je wordt boos, maar je raakt buiten zinnen. Al die toestanden worden blijkbaar opgevat als toestanden waarin je terecht kunt komen, toestanden die je overkomen. Als je wilt uitdrukken dat je door eigen toedoen op de hoogte raakt, dan moet je iets zeggen als ‘Ik stel mij op de hoogte’.

‘Raken’ is het koppelwerkwoord van dienst als het gaat om het onwillekeurig bereiken van toestanden. Het verschil tussen ‘zwanger worden’ en ‘zwanger raken’ is dat je het tweede in elk geval niet kunt gebruiken als je dat willens en wetens geworden bent.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Lees hun bijdragen op trouw.nl/taal. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden