Column

Waarom Tsjechov? Waarom dat gefilosofeer over schrijven? Waarom in de ik-vorm?

Beeld Olivia Ettema

Een tijdschrift vraagt me drie namen te mailen van schrijvers aan wie ik de Nobelprijs voor de literatuur zou uitreiken. Voor een ander blad moet ik de beste vijf boeken van 2018 uitkiezen. Een uitgeverij wil mijn favoriete korte verhaal. En oudjaar met zijn lijstjes komt er al bijna aan.

Een verschrikking is het. Want je moet er goed over nadenken. Men moet een beetje onrustig worden: de Nobelprijs naar Harry Marie Ali? Nog nooit iets van gelezen. Gauw naar boekwinkeltjes.nl!

Onlangs sprak ik een thrillerschrijfster. Ze zei dat ze nooit dat soort klusjes doet, nooit een aanbeveling, nooit een topdrie. Nooit ligt ze te malen over namen waarmee je voor de dag kunt komen. Wat een leven. Enkel schunnigheden en moorden.

Ik knip de lamp aan, schenk thee in en lees korte verhalen. Daar gaat ie dan. ‘Handleiding voor poetsvrouwen’ heet een verhalenbundel van Lucia Berlin. Een van haar verhalen begint zo:

“Stel je Tsjechovs verhaal ‘Verdriet’ met een ik-verteller voor. Een oude man die vertelt dat zijn zoon zo-even is gestorven. We zouden ons generen, ons ongemakkelijk voelen, ons zelfs vervelen en daarmee precies zo reageren als de passagiers van de koetsier in het verhaal. Maar Tsjechovs onpartijdige stem verleent de man waardigheid. We ervaren de deernis die de schrijver voor hem voelt en zijn diep geraakt, zo niet door de dood van de zoon dan wel door de oude man die tegen zijn paard praat.”

Schrijvende huisvrouw

Waarom begint Berlin hier over Tsjechov? Wil ze laten zien dat ze als schrijvende huisvrouw heus wel haar klassiekers kent? Is ze zo onzeker? Dat is helemaal niet nodig, want ze schrijft bijzonder goed. Ik lees verder.
“Ik denk dat dat komt omdat we allemaal behoorlijk onzeker zijn.”

Zie je! Ze is onzeker. Maar wacht, dat staat er helemaal niet, er staat: ‘we’. Ik moet onmiddellijk denken aan de tijd dat ik bij NRC-Handelsblad werkte, op de opinieredactie. Als mijn collega een artikel uit de stapel kopij viste, waarin iemand in zijn betoog een ‘we’ opvoerde, kon hij zijn spuug niet binnenhouden van verontwaardiging. Mensen die niet louter voor zichzelf konden spreken, hoorden niet in zijn krant thuis.

Volgens de ik-figuur uit het verhaal van Berlin is het in fictie juist goed dat iemand anders voor het personage spreekt. De stem van Tsjechov verleent het sneue personage waardigheid.

Hautaine houding

Maar vanwaar dit gefilosofeer over schrijven? De hoofdpersoon in Berlins korte verhaal is schrijfster en schrijft een verhaal over een vrouw die in een ziekenhuis werkt. Zelf heeft deze schrijfster ook ooit in een ziekenhuis gewerkt. Ze vermoedt dat, wanneer haar personage in de ik-vorm over dat ziekenhuisleven vertelt, de lezer zich gaat afvragen of het nog een keertje interessant gaat worden. Bij een alwetende verteller denkt die: Goed, als de verteller denkt dat dit trieste mens iets heeft wat het waard is om over te schrijven, zal dat ook wel zo zijn.

Daar zit iets in. Bij een ‘ik’ heb je dat gezag niet. Want iedereen weet: elke narcist vindt zichzelf interessant maar is dat niet noodzakelijk. En schrijvers zijn bijna altijd narcisten.

Maar waarom schrijft Berlin zelf haar verhaal dan in de ik-vorm? Ze maakt van haar personage bepaald geen heldin. Ze doet er zelfs alles aan om te laten zien dat ze maar een eenvoudig leven heeft. Ik denk dat ze daarmee wil zeggen: Tsjechov wil zijn personages waardigheid meegeven met zijn neutrale stem. In wezen is dat een hautaine houding. Ik laat mijn personages zelf aan het woord. Sneu en waardig van zichzelf.

Maar zeker ben ik allerminst.

Franca Treur schrijft met Gerbrand Bakker om beurten een wisselcolumn over lezen, schrijven en het literaire leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden