Het monument in het Mandelapark, dat zondag wordt officieel wordt onthuld.

InterviewKunstenaar Mohau Modisakeng

Waarom Nelson Mandela in zijn eigen monument ontbreekt. ‘Je zou er hem en zijn nalatenschap tekort mee doen’

Het monument in het Mandelapark, dat zondag wordt officieel wordt onthuld.Beeld Gert Jan van Rooi

Burgemeester Femke Halsema heeft zondag in het Amsterdamse Mandelapark een monument ter ere van Nelson Mandela onthuld. Diens overbekende verschijning is daarin niet te zien. De schepper, Mohau Modisakeng, legt uit waarom niet.

Eric Brassem

De Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaar Mohau Modisakeng (1986) was niet zo’n voor de hand liggende kandidaat als maker van een monument voor Nelson Mandela. Hij geniet vooral bekendheid als fotograaf en maker van video’s, waarin vaak zwarte lichamen figureren in verwijzingen naar kolonialisme, die zijn geëxposeerd in Zuid-Afrika en in onder andere New York, Londen, Dakar en Amsterdam. “Ik heb wel eerder beelden gemaakt, maar dit is mijn eerste monument”, beaamt hij.

Modisakeng voelde zich uitgedaagd door de opdracht voor een monument, die de gemeente in samenwerking met het Centrum voor Beeldende Kunst Zuidoost in 2018 uitschreef. “Het CBK wilde niet een zoveelste standbeeld van Mandela. Ze hebben kunstenaars geprikkeld om met wat anders te komen”, legt hij uit.

Nog vijftig andere kunstenaars hadden ingetekend. Bij de selectieprocedure nodigde CBK Zuidoost inwoners uit om mee te denken. Uiteindelijk rolde daar Modisakeng uit met het beste idee voor een eerbetoon aan de man die na 27 jaar gevangenschap onder het apartheidsregime in 1994 werd gekozen tot Zuid-Afrika’s president.

Weg van de Heilige

Modisakeng: “Ik wilde wegkomen van dat steeds herhaalde iconische beeld van de Grote Man, de heilige, de held. Hoe stel je hem voor zónder zijn gezicht, zonder het beeld dat van hem bestaat. In Zuid-Afrika was het heel lang niet mogelijk om Mandela’s uiterlijk te zien of te reproduceren. Maar zijn ideeën bereikten de mensen wel. Zo vormden ze zich een beeld van hem, lang voordat het eerste standbeeld van hem gemaakt werd. Ik wilde me focussen op dat beeld – van zijn ideeën, en van de betekenis van die denkbeelden voor de Bijlmerbewoners: een gemeenschap van mensen uit alle hoeken van de wereld.”

Mandela’s ideeën wortelen in de Afrikaanse ‘ubuntu’-filosofie. Op de sokkel van Modisakengs monument staat het centrale idee daarvan samengevat in de woorden ‘Wij zijn alleen menselijk door de menselijkheid van anderen’. De zeven gezichten die in het standbeeld zijn verwerkt, zijn van Bijlmerbewoners.

Modisakeng: “Van meet af aan was het onderdeel van mijn idee om bewoners erbij te betrekken, en daar ook tijd in te steken.” Met twee ‘cultuurscouts’ uit het netwerk van CBK Zuidoost ging hij naar openbare plekken om mensen te ontmoeten – op straten, markten, in kerken en buurthuizen. “We hebben gevraagd hoe ze over Mandela dachten. Ik heb uitgelegd wat het idee achter het monument was, en bewoners gevraagd welke mensen in de gemeenschap zij geschikt zouden vinden om model te zijn.”

Mohau Modisakeng in 2019 bij de presentatie van zijn plannen. 
 Beeld Les Adu
Mohau Modisakeng in 2019 bij de presentatie van zijn plannen.Beeld Les Adu

“We hadden ook een online platform waar mensen anderen konden voordragen. Sommigen werden vaak genoemd, maar we wilden niet alleen populaire en bekende mensen, we wilden ook doorsnee-mensen. En het moest divers zijn: jong, oud, vrouwen, mannen. Nee, het is niet met opzet dat er geen witte mensen in zitten, ik heb niet op huidskleur gekozen, maar wel op de wortels van mensen die het koloniale verleden hierheen heeft gebracht. Het monument is gebouwd uit bewoners met verschillende wortels en geschiedenissen.”

De hoofden van de mensen die in het monument zijn verwerkt, zijn met camera’s ingescand. Met door de computer gevormde 3D-beelden zijn gietvormen gemaakt, waarin de bronzen beelden zijn gegoten.

De vlammen doven

Wat wisten de buurtbewoners die hij sprak over Mandela? En over de debatten die in Zuid-Afrika woeden over de vraag of hij niet te ver ging in zijn vergevingsgezindheid? Modisakeng: “De meesten hadden het vooral over hun herinneringen aan de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika, dat hij als eerste zwarte president werd gekozen. Dat herinneren mensen zich, alsof het gisteren gebeurd is.

“Mandela heeft in zijn tijd heel veel moeite gedaan om sociale cohesie in het land te brengen. Dat deed hij omdat Zuid-Afrika op het randje van een burgeroorlog balanceerde. Vrede, de vlammen doven, dat was hét thema op dat moment. In Zuid-Afrika hebben mensen een minder gepolijst beeld van Mandela, dat heeft te maken met de sociale realiteit. Natuurlijk hebben mensen hier minder idee over wat er sindsdien gebeurd is, en hoe het nu gaat in Zuid-Afrika, al heb ik ook hier wel bewoners ontmoet die hem niet uitsluitend als heilige beschouwen.”

De kunstenaar hoopt dat zijn beeld tot nadenken stemt over Mandela’s gedachtegoed. “Dat gebeurt niet met een klassieke, meer dan levensgrote Nelson Mandela, zo’n standbeeld waarin alle vragen zijn beantwoord. Daarmee kan de kijker geen relatie aangaan. Toen ik opgroeide, was de man ook al niet toegankelijk voor ons, Zuid-Afrikanen. Hij behoorde de wereld toe. Als je dat herhaalt in een standbeeld, doe je hem en zijn nalatenschap eigenlijk tekort. Ik wilde dat openbreken, deconstrueren.

“Het idee van deconstructie zie je ook in het monument terug. Het zijn geen perfecte gezichten met perfecte contouren in een perfecte cirkel, de gezichten zijn uitgesneden in verschillende vormen, ze balanceren tegen elkaar. De compositie refereert eraan dat Mandela's ideeëngoed niet ‘heel’, of afgerond is, maar zich steeds ontwikkelt.”

Lees ook:

Woede over vergoelijken apartheid door Zuid-Afrikaanse ex-president

De man die de Nobelprijs voor de vrede won vindt de apartheid geen ‘misdaad tegen de menselijkheid’. Of toch wel?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden