Filmrecensie

Waarom je de gerestaureerde filmklassieker 'Stalker' moet zien

In ‘Stalker’ trekken drie mensen door een soort post-apocalyptische woestenij.

Andrei Tarkovski’s meesterwerk ‘Stalker’ uit 1979 is gerestaureerd en nu opnieuw te zien. Een spirituele reis naar ons diepste wezen. 

Stalker is een van die klassiekers waar velen van hebben gehoord, maar die maar weinig mensen hebben gezien. Vreemd is dat niet. Het is een sciencefictionfilm die zich op aarde afspeelt. Zonder monsters, zonder ruimteschepen, zonder technologie. Actie in traditionele zin – pief paf poef – is er nauwelijks. Hij duurt lang, 162 minuten, en door de cameravoering verloopt die tijd voor de gemiddelde kijker traag. 

De opdrachtgevers van de Russische filmcommissie klaagden toen de film in 1979 uitkwam al dat de film te traag was: de Sovjet-arbeider zou er niet doorheen komen. Regisseur Tarkovski stuurde een briefje terug met de opmerking dat het begin nog trager en saaier moest. Zodat mensen die per ongeluk het theater waren binnengelopen genoeg tijd hadden om te vertrekken.

De film is simpel van opzet. Iemand schreef er ooit een boek over onder de titel ‘Een boek over een film over een reis naar een kamer’. Maar wat Andrei Tarkovski met die simpele opzet deed, leverde een van de meest raadselachtige films uit de geschiedenis op. En die wordt nu in een prachtig gerestaureerde versie opnieuw uitgebracht.

Eigenwaarde

Het draait allemaal om die kamer. Nee, wacht, een stap terug. Het draait allemaal, in Tarkovski’s eigen woorden, ‘om het lijden van de mens die zijn gevoel van eigenwaarde heeft verloren’. Aangevoerd door de Stalker, een soort gids, trekken de Professor en de Schrijver door een postapocalyptische woestenij, de ‘verboden zone’, op zoek naar een kamer waar hun diepste verlangens werkelijkheid zouden worden.

Klinkt overzichtelijk, toch? Maar door Tarkovski’s kenmerkende stijl – Tarkovski’s definitie van filmen was ‘beeldhouwen in de tijd’ – verandert dat overzichtelijke verhaal in een spirituele en op sommige momenten metafysische reis. Een reis, zo je wilt, door het menselijk bewustzijn. 

De schrijver kampt met een writer’s block, de professor wil als wetenschapper alles over de Zone weten. Maar kennen zij hun diepste verlangens wel? De mens is een frivool wezen, waarschuwt de Stalker, en de Kamer reageert op hun diepste staat van zijn. De verlossing die ze vinden, zou wel eens heel anders kunnen zijn dan de verlossing die ze zoeken. 

Inspiratiebron

De eenvoudige, bijna abstracte opzet en de contemplatieve sfeer hebben de mogelijkheden van het sciencefictiongenre blijvend verrijkt, al kan ook de invloed van Stanley Kubricks ‘2001: A Space Odyssee’ (1968) niet onderschat worden. ‘Blade Runner’ kwam in 1982 ongetwijfeld tot stand met de spartaanse visuele stijl van Stalker in gedachten. De makers van de veelbesproken Netflixfilm ‘Annihilation’, zetten een tijd terug een foto uit Stalker op Instagram, omdat het de enige film was die hen inspireerde. Door de manier waarop Tarkovski filmt, krijgt zelfs een rustige wandeling door een grasveld iets dreigends, een waardevolle techniek voor filmmakers. 

In 'Stalker' gaan drie mannen op zoek naar een kamer waar hun diepste verlangens werkelijkheid worden.

De productie van Stalker verliep nogal moeizaam, ook een reden waarom de film zo tot de verbeelding van filmfanaten spreekt. De oorspronkelijke locatie in Tadzjikistan werd ontoegankelijk vanwege een aardbeving, waardoor Tarkovski uitweek naar Estland, en tegen nadrukkelijke waarschuwingen in ging filmen in de buurt van een door chemisch afval vervuilde locatie. 

Vervloekt project

Sinds zijn dood in 1986 aan kanker is herhaaldelijk beweerd dat hij de ziekte tijdens het werken aan Stalker heeft opgelopen. Een groot deel van de film moest opnieuw worden opgenomen toen een deel van het filmmateriaal door een fout onbruikbaar was geworden. Een hartaanval tijdens de productie sterkte Tarkovski in de overtuiging dat het project vervloekt was, maar hij bedacht een nieuwe, soberder opzet en de film kon alsnog worden afgerond.

Maar de legende rond de film werd nog groter. Zeven jaar na het verschijnen van Stalker veranderde het gebied rond Tsjernobyl in Oekraïne in een postapocalyptische woestenij. Bekend als de verboden Zone, waar de mensen die illegaal door het gebied trokken zichzelf stalkers noemden.

Elke week de nieuwste films besproken door onze recensenten, u leest ze op trouw.nl/filmrecensies.

Lees ook:

Wek je je kind als de wereld vergaat?

Een essay over de film 'Sacrifice' van regisseur Andrei Tarkovski.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden