TaalPeter-Arno Coppen

Waarom je ‘daarover’ soms wel en soms niet kunt opsplitsen in ‘daar’ en ‘over’

De taalkunde zit vol met allerlei rare constructies of patronen die wij allemaal vrijwel zonder problemen, en onbewust toepassen of volgen. Neem nou het volgende: In plaats van ‘Ik heb net een boek daarover gelezen’ kun je ook zeggen ‘Daar heb ik net een boek over gelezen’. Het voornaamwoordelijk bijwoord kan ­gesplitst worden, waarbij het ene deel (‘over’) blijft staan waar het stond en het andere deel voor aan de zin komt te staan. Dat is handig omdat je dan eerst de aandacht ­ergens op vestigt en dan daar de zin als het ware bij opbouwt.

De zin wordt slechter als je ervan maakt ‘Daar heb ik net in een boek over gelezen’. Waarschijnlijk komt dit doordat splitsing vanuit een bijvoeglijke bepaling meestal moeilijk is (‘Daar heb ik de argumenten tegen verzameld’), en een bijwoordelijke bepaling eigenlijk niet kan staan tussen het lijdend voorwerp en het werkwoord, zeker niet als dat lijdend voorwerp onbepaald is. Je kunt wel zeggen ‘Ik heb dat boek ooit gelezen’, maar ‘Ik heb een boek ooit gelezen’ is gek, of je moet ‘een’ als een telwoord op­vatten.

Hoe dan ook, de zin stort helemaal in als je ervan maakt ‘Daar heb ik net gelezen in een boek over’. Dat kan echt niet, al hoezeer je ook je best doet. Hoe kan dat? Want ‘Ik heb net gelezen in een boek daarover’ is een prima zin.

Het blijkt dat splitsing van zo’n voornaamwoordelijk bijwoord ­alleen kan als dat woord op zijn ­basisplaats staat. Als het woord, of de woordgroep waar het in ingebed is, op een andere plaats staat (zoals achter het voltooid deelwoord), is splitsing niet meer mogelijk.

Je kunt dat patroon beschrijven en zelfs uitspreken dat het hier een regel betreft, maar dat is enigszins misleidend. Regels kun je – al dan niet per ongeluk – overtreden. Maar in werkelijkheid zal niemand ooit zeggen ‘Daar heb ik net gelezen in een boek over’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden