Rob Schouten Beeld Maartje Geels

column

Waarom is Rembrandt eigenlijk zo groot geworden dat hij een heuse rite verdient?

Het Rembrandtjaar blijft me bezighouden. Moet het écht, zo kort op het vorige en zo ja, hoe dan?

Ingetogen of met een volksfeest? Inzake die laatste kwestie komt de schrijver Lodewijk van Deyssel me overtuigen, die zich in het Rembrandtjaar 1906 uitgebreid over de schilder boog. Het moet beslist een volksfeest worden, schrijft hij, ‘een gewoon, een ruig, een bont, een groot en grootsch en op een enkele plek wat al te ruw, feest van het geheele volk’. En op de vraag waarom het dan voor het hele volk moet zijn, ook voor mensen die misschien niks met kunst hebben of er een vreselijke smaak op nahouden, antwoordt hij: ‘Zij, die het achterst in de groote kathedralen staan, zien het minst van wat er vooraan op het altaar geschiedt. Maar hun devotie is er daarom niet minder om’. Het gaat dus, als ik het goed begrijp, om deelname aan de rite, niet zozeer om de inhoud. Het woord populistisch was begin 20ste eeuw nog niet in zwang maar je kunt het gerust een populistische opvatting noemen.

Waarom is Rembrandt eigenlijk zo groot geworden dat hij een heuse rite verdient, in plaats van het beetje respect dat andere schilders krijgen? Ik denk dat hij die roem te danken heeft aan de publieke opkomst van de psychologie, ook zo’n beetje rond 1900. Iemand als de 19de-eeuwer Potgieter, die veel meer in de geschiedenis dan in de psychologie geïnteresseerd was, bestond het nog om Bartholomeus van der Helst een groter schilder te noemen dan Rembrandt (vandaar die liefst twee Van der Helststraten in Amsterdam zeker) en ook Van Deyssel denkt dat we diep in ons hart misschien meer van de schilders Vermeer en De Hoogh houden dan van Rembrandt. Maar Rembrandt is psychologie en dat verklaart alles.

Afgelopen zondag keek ik naar ‘Andere Tijden Sport’ over Willem van Hanegem en het viel me op dat het ook in een dergelijk programma (ter gelegenheid van Willems 75ste verjaardag) vooral om ’s mans psychologie ging, we willen de ziel van het raadselachtige verschijnsel uitgebeeld zien en leren kennen. Zo ook bij Rembrandt. Over ‘Het Joodse Bruidje’ schrijft Van Deyssel iets interessants, het is voor hem de uitbeelding van Faust en Gretchen, de verleider en het onschuldige meisje. Hij beschrijft het vrouwtje op het schilderij zelfs als een soort onnozele pop in wier kleren Rembrandt zijn hele ziel heeft gestopt zodat ‘het een geestelijke verrukking weergaf als die door hem alleen werd ondervonden’. Allemaal onweegbare uitspraken natuurlijk maar ik geloof er wel in.

Popachtig bruidje

In ‘The Book of Lists’, het lijstenboekje dat eind jaren zeventig uitkwam om onze hang naar cijfers en rangordes te bevredigen, wordt Rembrandt een betrekkelijk laag IQ toegedicht. Dat komt denk ik omdat hij niet als rationalist wordt gezien maar als gevoelsmens. ‘Rembrandt bedoelde dit hiermee niet, zeker niet, Rembrandt bedoelde niets’, schrijft Van Deyssel nog over het popachtige van Het Joodse Bruidje, het gebeurt als het ware onbewust en naar die onbewustheid kijken we graag, of het nu om een onbekend 17de-eeuws wichtje gaat of om de op een na beroemdste voetballer van Nederland.

Eerdere columns van Rob Schouten leest u hier.

Lees ook:

Wat als Rembrandt met een Bic-balpen had getekend? Irma Boom bedacht hoe dat eruit zou zien

Als Rembrandt nu leefde had hij misschien wel met een Bic-balpen getekend. Hoe dat eruit zou zien? Dat zie je aan de gevel van het Rijksmuseum, het is de blikvanger voor ‘Alle Rembrandts’.

Van Hanegem oogt in ‘Willem’ als een popster, met z’n lange haren, sigaret, drankje

Een van nostalgie druipende impressie vol korrelige fragmenten, zonder nieuwe beelden of actueel commentaar over hoe fantastisch of onhandig Van Hanegem was? Nee, gewoon een sfeervol tijdsbeeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden