Quiz

Waarom 'De Slimste Mens' zo'n succes is, al zestien seizoenen lang

Presentator Philip Freriks. Beeld ANP Kippa
Presentator Philip Freriks.Beeld ANP Kippa

Dagelijks kijken meer dan een miljoen mensen naar kennisquiz ‘De slimste mens’. Deze week dingen kandidaten in het zestiende seizoen van ‘De slimste mens’ naar de felbegeerde titel ‘De slimste van Nederland’. Wat is de aantrekkingskracht van deze veelbekeken kennisquiz?

Wie is kenner van het Britse koningshuis en weet alles over gebak? Wie is thuis in de Bijbel, kan meepraten over Antoni van Leeuwenhoek, is kenner van reptielen en weet wat we verstaan onder ‘baarschaamte’? Wie-o-wie is de slimste mens? Al zestien seizoenen lang zijn woorden van gelijke strekking, uitgesproken door presentator Philip Freriks, het begin van ‘De slimste mens’. En al even zo lang is het programma een daverend succes. Maandag begint de finaleweek en vrijdag weten we wie zich de zestiende ‘Slimste Mens van Nederland’ mag noemen.

Wat Linda de Mol en Martijn Krabbé niet lukte, bleek voor Philip Freriks een koud kunstje. Na eerdere mislukte pogingen door Talpa en RTL om van het Vlaamse format ‘De slimste mens ter wereld’ een Nederlandse versie te maken, werd het spelletjesprogramma onder zijn leiding in 2012 wél een succes. Twee keer per jaar – een zomer- en een winterseizoen –, zes of zeven weken lang, is het programma elke werkdag te zien bij KRO-NCRV op NPO 2. En elke dag is het zo’n beetje het best bekeken programma. Wat is het geheim?

“Het idee ontstond omdat het een drukke sportzomer was, met onder meer de Olympische Spelen. Daar wilde de NPO iets luchtigs tegenover zetten.” De bijna statige stem van presentator Freriks klinkt ver weg aan de telefoon. Hij is ook ver weg, want hij belt vanaf het strand op Corsica, waar hij een vakantiehuis heeft. Daar heeft hij tijdens de coronacrisis drie maanden vastgezeten. “Dat had erger kunnen uitpakken”, zegt hij met zijn kenmerkende droge humor. Waarom het programma onder zijn leiding wel een succes werd, durft de oud-‘Journaal’- en ‘Groot dictee’-presentator niet te zeggen. Bescheiden: “Of het te maken heeft met mijn autoriteit? Misschien wel. Maar het kan ook zijn dat de mensen die dit leuk vinden vooral naar de publieke omroep kijken.”

Een coronaveilige studio met spatschermen

Voor de afleveringen die nu te zien zijn moest Freriks terugkomen vanaf zijn eiland. “Dat was wel even puzzelen, want er gingen geen vliegtuigen. Maar met de boot en auto is het ook best te doen.” Met betrekkelijk kleine ingrepen werd de studio coronaveilig ingericht en konden de opnames gewoon doorgaan. Er is geen publiek meer aanwezig en tussen de kandidaten staan nu spat-schermen, maar verder merkt de kijker er weinig van. Meer dan een miljoen mensen kijken dagelijks naar de quiz en vrijwel altijd staat het na het achtuurjournaal op de tweede plek van best bekeken programma’s.

Dat succes komt uiteraard door een combinatie van factoren. De vragen zijn interessant en grappig, er is een vrolijke wisselwerking tussen de presentator en het enige jurylid Maarten van Rossem, de kandidaten komen vaak verrassend uit de hoek en “het is echt een leuk spelletje dat meer vraagt dan alleen parate kennis en dat tactisch moet worden gespeeld om te kunnen winnen”, zegt Freriks. “Zelfs ik vind het leuk en ik ben niet zo’n spelletjesmens.”

Het spel bestaat uit vijf vragenrondes en een dagfinale. Tijdens het spel verzamelen de kandidaten secondes die ze in de finale weer van elkaar moeten wegspelen. Degene die als eerste door de secondes heen is, valt af. Elke dag wordt zo een kandidaat uitgeschakeld en is er een ‘nieuwe uitdager’. Dat maakt het spannend denkt Freriks. De bedoeling van het spel is dat je zo veel mogelijk afleveringen blijft zitten en zo vaak mogelijk de ‘Slimste van de dag’ wordt. In de finaleweek nemen de toppers van de vorige afleveringen het tegen elkaar op.

De vragen bevatten regelmatig een knipoog of grapje en worden bedacht door een creatief, jong team, zegt Freriks. Zijn favoriete ronde is ‘de galerij’, waarin aan de hand van beelden wordt gezocht naar een reeks. Zo kwam in de galerijronde waarin een reeks sprookjes cryptisch werden verbeeld, een plaatje voorbij met heel veel hoofden van de voormalige kandidaat en VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff. ‘Klaas Vaak’ was het sprookje dat werd gezocht.

‘Je moet het wel nog even waarmaken’

Dat een optreden in De slimste mens goed is voor je carrière als BN’­er bewijst diezelfde Dijkhoff. De politicus was voor het grote publiek nog een relatief onbekende staatssecretaris toen hij in 2017 meedeed. Met zijn gevatte opmerkingen, slimme antwoorden en zelfspot maakte Dijkhoff indruk op het publiek en toen hij uiteindelijk won en de titel ‘De slimste mens’ mocht voeren, was zijn status gevestigd. Niet verwonderlijk dus dat de kandidaten staan te trappelen om mee te mogen doen. Maar, zegt Freriks, “dan moeten ze het nog wel even waarmaken”.

Zo sloeg Erik de Zwart, radiomaker en voorzitter van de stichting Top-40, twee weken terug een flater toen hij het antwoord ‘Avicii’ schuldig moest blijven, op de vraag welke Zweedse deejay en muziekproducent in 2018 geheel onverwacht overleed. Zijn algemene kennis bleek helemaal een beetje onder de maat, want in de laatste ronde had hij nog maar elf seconden over.

Wie zich dit seizoen wel op een positieve manier in de kijker wist te spelen, is operazangeres Francis van Broekhuizen (zie kader). Voor haar deelname aan De slimste mens was ze beroemd in een select gezelschap, maar voor de rest van het land een Onbekende Nederlander. Maar met haar aanstekelijke lach, humor, kennis én bewondering voor historicus Maarten van Rossem werd ze al snel een publiekslieveling. Ook de carrières van journalist Angela de Jong en cabaretier Stefano Keizers legde het programma geen windeieren.

Juryvoorzitter Maarten van Rossem. Beeld ANP Kippa
Juryvoorzitter Maarten van Rossem.Beeld ANP Kippa

En dan is er nog ‘het jurylid dat van alles doet, behalve jureren’, zoals Freriks zijn collega omschrijft. Onderuitgezakt in een grote zetel met voor zich een glas water en een blauwe ‘ik ben de slimste-mok’ geeft Van Rossem gevraagd en ongevraagd commentaar. Regelmatig duwt hij op een hotelreceptiebelletje om de aandacht te vragen. Dan bromt hij vanaf de zijlijn in zijn kenmerkende bruuske taal wat hij ervan weet, denkt of vindt. Zo noemde hij onlangs het Oude Testament ‘totaal krankjorum’, wat hem uiteraard op veel verontwaardiging kwam te staan. Zijn uitgestreken gezicht, knorrige bromstem en weinig subtiele toevoegingen doen menig kandidaat en kijker de wenkbrauwen fronsen, maar geven het programma ook sjeu. De feitjes zijn doorgaans een prettige aanvulling en maken dat de kijker niet alleen geamuseerd, maar ook iets wijzer is.

Dat mopperpot Van Rossem met zijn aplombe optreden het hart van veel kijkers heeft gestolen, werd vorige week opnieuw duidelijk. Toen Freriks hem vroeg hoeveel geld er nodig was om hem karaoke te laten zingen in de uitzending, antwoordde die dat dat ten minste 10.000 euro zou kosten. Nog dezelfde avond werd online een inzamelingsactie gestart. Of kijkers binnenkort echt kunnen genieten van Van Rossems zangkunsten is nog maar de vraag. De teller staat nu op ruim 1300 euro.

Deze week wordt de finale gespeeld door Francis van Broekhuizen, voetbalcommentator Jeroen Grueter, acteur Huub Stapel, cabaretier Jörgen Raymann en journalist en nieuwslezer Astrid Kersseboom. Op vrijdag weten we dan wie zich ‘De slimste mens’ van de coronazomer 2020 mag noemen.

Finalekandidaat Francis van Broekhuizen

De dramatische sopraan Francis van Broekhuizen is de smaakmaker van dit seizoen van ‘De slimste mens’. Vanaf dinsdag doet ze mee in de finaleweek. Met haar ongedwongen houding en vrolijke noot zorgde Van Broekhuizen voor hilariteit in het programma. Zo onderbrak ze Philip Freriks, toen die naar haar mening een beetje te lang doorzwamde over de penopauze, met de vraag: “Zeg Philip, wat is de tussenstand?” En ze nodigde Maarten van Rossem, van wie ze groot fan is, uit met haar mee te doen aan de quiz ‘Twee voor twaalf’, en dat zij er dan voor de weetjes zou zitten en dat hij zou opzoeken. Van Rossem riposteerde dat hij door twijfel bevangen werd.

“Sinds De slimste mens moet ik een zonnebril op”, lacht Van Broekhuizen. “Iedereen herkent me ineens. Het liep in de week dat ik meedeed wel de spuigaten uit, maar ja er kijken ook zoveel mensen naar het programma. Er waren ook heel negatieve reacties hoor, en die heb ik ook beantwoord. Ik ben nou eenmaal een pleaser. Aan de andere kant word ik natuurlijk best blij van al die aandacht, en ik voel me thuis in het entertainmentwereldje. Dat ik de finaleweek heb gehaald zie ik maar als een opstekertje voor onze beroepsgroep. Wij zangers weten zogenaamd nooit wat, maar nu blijkt dat we best intelligent zijn.

“Dat ik de smaakmaker van dit seizoen zou zijn, ligt denk ik aan het feit dat ik anders ben dan de rest. Daar kan ik niets aan doen, zo ben ik. Bij het RTL-programma ‘All Together Now’ viel ik ook al op tussen die negenennegentig andere muppets van de jury. Ik hou me niet aan de regels, en ga vaak vanuit mezelf iets doen. Atypisch ja, en als het even kan, ga ik ook meteen hard zingen. Ik heb de redactie van De slimste mens gevraagd of ik niet te druk was, maar daar zeiden ze: ‘Nee hoor, ga zo door!’ Het is natuurlijk ook een soort van optreden, en daar hou ik van. Ik vind het zo moeilijk om mijn mond te houden, maar ik mag op straffe van een hoge boete niets zeggen over de afloop van deze week. Laat ik zeggen dat ik gewoon lekker gezellig ben blijven doorbabbelen, maar dat er ook een moment kwam waarop ik bijna een hartaanval kreeg.”

Peter van der Lint

Lees ook:

Kritiek op Maarten van Rossem die het Oude Testament ‘totaal krankjorum’ noemt

Freriks vroeg aan de drie deelnemers wat het tweede boek van het Oude Testament was. Ze moesten het antwoord (‘Exodus’) schuldig blijven. Hierop wilde Van Rossem het woord. Wat volgde was een totale afbranding van het Oude Testament.

De zin van Francis van Broekhuizen: ‘Als God ergens een deur dicht doet, zet Hij ergens anders een raam open’

In tijden van corona vertellen meer of minder bekende Nederlanders over hun persoonlijke leefregel of een inspirerende zin. Dit keer: operazangeres Francis van Broekhuizen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden