Stephen Sondheim in 1987.

AnalyseStephen Sondheim

Waarom de musicals van Stephen Sondheim geliefd zijn bij mensen die niet van musicals houden

Stephen Sondheim in 1987.Beeld Getty Images

Wie niet van musical houdt, waardeert het werk van Stephen Sondheim vaak wel. Hoe komt dat? Kenners verklaren het geheim van de onlangs overleden schrijver van West Side Story en Send In the Clowns.

Mischa Andriessen

Heel zijn loopbaan wijdde hij aan de musical, een genre dat hij vernieuwde door de diepgang die hij in zijn stukken bracht. Als componist en tekstschrijver creëerde Stephen Sondheim een oeuvre van uitzonderlijke kwaliteit. Op 26 november overleed hij, 91 jaar oud.

Wat maakt zijn muziek en teksten zo bijzonder? Kenners én liefhebbers doen een poging tot een antwoord op die vraag.

Moeilijk, maar hij helpt je

Sondheims muziek staat als moeilijk te boek. Klopt dat?

Ja, zegt dirigent Jeroen Sleyfer, die met de Nederlandse Reisopera een van Sondheims bekendste musicals uitvoerde, Sweeney Todd. “Door de verrassende melodische wendingen is zijn muziek zeker een uitdaging. Maar hij helpt je ook. Als je zijn aanwijzingen opvolgt, ben je al heel ver. Dat zegt heel veel over de precisie waarmee zijn werk gemaakt is. Neem de pauzes of de plaats van een woord in een zin: het staat er nooit zomaar. Die muziek zit zo goed in elkaar dat ook een acteur haar overtuigend kan zingen, zo lang hij of zij de tekst maar echt begrijpt.”

Mattias Gijsbertsen beaamt dat. Hij riep dit jaar de website Sondheimnederland.com in het leven om het oeuvre meer onder de aandacht te brengen.

“Denk aan actrice Judi Dench, die niet als zanger geschoold is, maar in haar vertolking van Send In the Clowns zo ontzettend veel uit dat nummer haalt. Dat komt door het uitgekiende samenspel van emotie, muziek en taal. Sondheim was zo toegewijd met taal bezig dat het hem zelfs jaren later nog steeds dwarszat als hij naar zijn idee niet het beste woord gevonden had.”

Exact en gelaagd

Sondheims teksten zijn zeer secuur, weet ook regisseur Daniël Cohen. Hij vertaalde er vele en zag zo bevestigd hoe exact en daardoor hoe gelaagd ze zijn.

“Sondheim schreef een tekst altijd voor een bepaald personage: de tekst moest kloppen bij hoe hij of zij sprak en dacht, bij de achtergrond en de persoonlijkheid die zo’n personage had. Dat is een van zijn grote verdiensten. Hij benaderde de musical en de afzonderlijke liederen daarin echt zoals een auteur een toneelstuk benadert.

“Hij is de meester van de sub-tekst: wat een personage letterlijk zegt, kan totaal in tegenspraak zijn met wat diegene werkelijk bedoelt. Heel subtiel wist Sondheim psychologische tegenstrijdigheden in taal te vangen, wat in musicals – waar de betekenis er vaak dik bovenop ligt – nogal ongebruikelijk is.”

Invoelbare emoties

Doordat de essentie van wat de personages voelen bij Sondheim nooit aan de oppervlakte ligt, is hem gedurende zijn lange carrière vaak verweten dat zijn werk koud zou zijn. Musicalster Doris Baaten, die in Sweeney Todd speelde, gaat daar niet in mee: “In veel musicals zijn emoties als verdriet of blijdschap weinig invoelbaar, sentimenteel. Bij Sondheim begrijp je waar de emoties vandaan komen en dat ontroert. Het is genuanceerder en complexer.”

“Dat zie je,” vult musicalartiest Gable Roelofsen aan, “onder meer in een hele reeks passief-agressieve liederen. Sondheim had ook een heel gemene pen. Zo kon hij dat dubbele wat veel emoties hebben treffend beschrijven. Het zijn teksten die echt recht doen aan het menselijke. Ik herinner me mijn rol in Sweeney Todd ook zo goed omdat je als acteur merkt hoezeer hij je als schrijver helpt. Je worstelt eerst met de complexiteit en exactheid van de muziek, maar als je dat eenmaal onder de knie hebt, stijg je daardoor juist boven jezelf uit.”

Elk stuk is anders

Musici roemen het raffinement van Sondheims muziek, de regisseurs Daniël Cohen en Marcel Sijm weten hoe goed de tekst daarbij aansluit. Zij zien beide Sondheims geweldige gevoel voor vorm.

Regisseur Cohen: “Hij zei zelf dat inhoud de vorm bepaalt en vrijwel elk stuk is anders. Een van zijn bekendste werken, Company, is geschreven in revuevorm zonder lineair plot, terwijl zijn musical Merrily We Roll Along in omgekeerde chronologische volgorde wordt verteld.”

Regisseur Sijm: “Opmerkelijk is dat zijn notoire precisie je als regisseur ook veel vrijheid geeft. Ik heb in Sweeney Todd destijds een complete extra laag toegevoegd en ook alle vrijheid gezocht om de karakters te laten samenvallen met de zanger. Dat ging juist zo goed omdat Sondheim heel dwingend is en we daardoor heel dicht bij zijn script zijn gebleven.”

Opmerkelijke menselijkheid

In Sweeney Todd (het verhaal van een moordzuchtige kapper) moest de belangrijke rol van Nellie Lovett volgens Sondheim door een komediant worden vertolkt. Zo kwam Sijm bij cabaretière Sanne Wallis de Vries. Dat Sondheim een mix van zangers, acteurs en cabaretiers in zijn stuk wilde, onderstreept volgens zanger Dale Duesing iets essentieels in Sondheims oeuvre: “Hij wilde die diversiteit om het stuk zo menselijk mogelijk te maken.”

De cast van Sweeney Todd is sindsdien een vriendenclub gebleven. Zeer uitzonderlijk, beamen ze allemaal, en misschien wel het beste bewijs van die zo opmerkelijke menselijkheid die Sondheim in zijn stukken legde.

Al pratende denkt Wallis de Vries ineens te snappen waarom haar rol een komediant vereiste: “Het moest iemand zijn die capabel was om met de zelfspot in de gekte van die rol op te gaan.” Ze zegt ook dat Sondheim een leermeester blijft: “Dat hij gewoon ‘nee’ kon zeggen bijvoorbeeld.”

Sondheims levenswijsheid

Misschien is dat wel Sondheims grootste kwaliteit; zijn levenswijsheid. Mattias Gijsbertsen: “Zijn werk is echt met me meegegroeid, ik ontdek er steeds nieuwe aspecten in. Een van mijn favoriete teksten is: de keuze was wellicht verkeerd, maar het maken van de keuze niet. Dus niet in teleurstellingen blijven hangen, maar nieuwe stappen zetten.”

Net als Gijsbertsen koos Daniël Cohen Move On als favoriet Sondheimnummer. Cohen: “Het is een tekst waar ik steeds naar terugkeer. Voor mij zegt het dat je altijd een stap vooruit moet zetten, zelfs als op je absolute dieptepunt. Je moet in beweging blijven. Dat is niet alleen voor mij persoonlijk een essentiële les: het mooie is dat Sondheim zelf die altijd in praktijk heeft gebracht. Hij bewoog constant.”

Sondheim en Nederland

In de Verenigde Staten en Groot-Brittannië geniet Sondheim een grote faam, maar in Nederland is zijn naam relatief minder bekend gebleven. Voordat regisseur Daniël Cohen in de jaren tachtig enkele musicals op het toneel bracht, was Sondheims werk hier slechts sporadisch uitgevoerd. Ook later is het aantal Sondheim-producties in Nederland betrekkelijk beperkt gebleven.

Daarbij zou volgens regisseur Marcel Sijm een rol kunnen spelen dat er in vertaling wellicht wat nuance verloren gaat, juist omdat Sondheims teksten zo precies zijn. Een andere, vermoedelijk zwaarwegender verklaring, is een wezenlijk anders musicalklimaat. In Engeland bestaat er volgens Cohen bijvoorbeeld geen scheiding tussen het zogenaamd serieuze toneel en musical, terwijl er in Nederland nog altijd een zeker snobisme bestaat en er soms nog op musical neergekeken wordt.

Aan de andere kant zijn Sondheims musicals door hun verfijning en complexiteit bepaald geen spektakelstukken en is het wellicht moeilijker daar het geschikte publiek voor te vinden. Zoals Sanne Wallis De Vries zegt: “De mensen die denken dat ze niet van musical houden, houden vermoedelijk wel van Sondheim.”

Lees ook:

Stephen Sondheim (1930-2021): elegant vakman die onvergetelijke liederen schreef

De auteur van wereldberoemde musicals als West Side Story, Sweeney Todd en Company kende als geen ander het belang van een detail in een lied.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden