Waarom de maan al eeuwen tot de verbeelding spreekt

Private Moon van Leonid Tishkov. Beeld Leonid Tishkov

De maan heeft altijd tot de verbeelding gesproken. Vanwege het vijftigjarig jubileum van de eerste mens op de maan laat een tentoonstelling in Parijs zien welke richtingen die verbeelding opging.

Nadat de maanlanding was geslaagd, in juli 1969, ging een Franse verslaggever eten in een restaurant om de hoek van de televisiestudio’s. Een stamgast riep hem toe: ‘Zijn jullie nou eindelijk klaar? Jullie weten toch wel dat de maanlanding is opgenomen in de woestijn van Californië?’ De man kon niet geloven dat de beelden echt waren. 

De maan is zo vaak aanwezig in verhalen, muziek en kunst dat het idee dat een mens erop zou kunnen lopen net zo onwaarschijnlijk was als het zien van een zeemeermin of eenhoorn. In de aanloop naar het gouden jubileum van de maanlanding is er in het Parijse Grand Palais een grote tentoonstelling met beeldende kunst over en rond de maan. Wat doet het hemellichaam met dat van ons? Wat zien we erin?

De maan kán angstaanjagend zijn, ze stimuleert vampieren tot het drinken van bloed, is een bron voor fantasieën en angsten. In de tentoonstelling hangen schilderijen en prenten van spookachtige figuren op het kerkhof, een vader die een begraafplek zoekt voor zijn dode dochter. Maar ook, in een schilderij van Paul-Alexandre Protais uit 1886, een uitzicht op het slagveld van Waterloo ná het gevecht. Het is het Franse perspectief: een grote vlakte vol gesneuvelde soldaten, naargeestig belicht door de maan. 

Onheilspellend

Het maanlicht, met die blauw-witte gloed zo anders dan het volle licht van de zon, maakt de aanwezigheid van het hemellichaam in een schilderij of tekening tot meer dan een attribuut, het verandert de stemming ingrijpend. Tot de introductie van het elektrische licht was maanlicht vrijwel de enige manier om ‘s nachts überhaupt iets te zien, ook erna blijft het een geliefde lichtbron voor kunstenaars. Van de zeventiende-eeuwse Aert van der Neer met een Hollands landschap bij maanlicht, via Félix Vallotton met een boslucht bij nacht, onheilspellend vanwege de roze gekleurde wolken, tot uitwerkingen van hedendaagse kunstenaars, bijvoorbeeld de Duitse Martin Honert die afbeeldingen van mensen die naar de maan kijken op een kubus van blauwkleurig plexiglas zette, waarmee je het idee krijgt de wereld bij maanlicht te zien.

Abraham Janssens, ‘L'Inconstance’. Beeld SMK Photo / Jakob Skou-Hansen

De veranderende gezichten van de maan zijn ook verwarrend en hadden, zo dacht men, grote uitwerking op het wezen en het lichaam van de vrouw, bijvoorbeeld als ‘maandstonden’. En omdat de man daar geen last van had, was de conclusie dat de vrouw zwakker en makkelijker beïnvloedbaar was. Een wonderlijk schilderij bij deze interpretatie is ‘L’inconstance’ van de Antwerpenaar Abraham Janssens uit 1617, een verbeelding van het embleem van de wisselvalligheid, onbestendigheid en overspel. Een jonge vrouw heeft in haar ene hand een maansikkel met een grimas, in haar schoot zit een zwarte kreeft, wispelturig omdat die immers zowel vooruit als achteruit kan lopen. De borsten van de vrouw zijn ontbloot, wellicht om ook de toeschouwer in verwarring te brengen. 

Antonio Canova, ‘Endymion endormi’. Beeld Giovanni Porcellato

Niet alle verschijningen van de maan hebben een slechte naam, de maan kan ook beschermen. Bijvoorbeeld de slapende Endymion, een knappe herder die wordt bezocht door Diana, de Romeinse variant van de Griekse maangodin Selene. Diana kust Endymion zonder hem te storen in zijn slaap, bij het wakker worden heeft die zo’n mooie herinnering dat hij van zijn vader Zeus eeuwig mag sluimeren. Anne Louis Girodet schilderde in 1791 de sluimerende god van de slaap badend in het maanlicht, beeldhouwer Canova maakte er een wonderschoon beeld van: op een handdoekje na ligt hij naakt tegen een verhoging. De toeschouwer, deze toeschouwer, voelt zich net als de maangodin verleid de herder heel voorzichtig te zoenen.

Kijken naar de echte maan

Vanaf de zeventiende eeuw probeerden wetenschappers de maan zo nauwkeurig mogelijk weer te geven. Dankzij de ontdekkingen en apparatuur van Galileï kon dat steeds beter, Cassini maakte als eerste een kaart van de zichtbare kant van de maan. Toen hij in 1839 in Parijs de fotografie aankondigde, benadrukte François Arago dat je er niet alleen hiëroglyfen en monumenten mee kon vastleggen, maar ook de maan. 

Ruimtereiziger Buzz Aldrin, expeditiegenoot van Neil Armstrong, maakte vijftig jaar geleden foto’s van de hele aarde. Vanaf de maan. Een beeld dat alle andere ooit gemaakte beelden in zich had. Dat hadden we nog niet eerder gezien.

‘La Lune. Du voyage réel aux voyages imaginaires’, tot 22 juli te zien in het Grand Palais in Parijs. www.grandpalais.fr

Fotomuseum FoMu in Antwerpen heeft van 28 juni tot 6 oktober de tentoonstelling Maan/Moon, met foto’s van de maan van 1839 tot nu. www.fotomuseum.be

Lees ook:

Het regent het regent - maar niet in de schilderkunst

‘Het regent en het is november’ schreef J.C. Bloem, maar de beeldende kunst houdt het opmerkelijk droog. Al lieten schilders het rond 1850 wel plenzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden