Review

Waar rijk en arm elkaar raken

Het nu pas in het Nederlands vertaalde boek 'De grens van glas' (1995) van de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes wordt door hemzelf 'een roman in negen vertellingen' genoemd. In die schijnbaar aparte verhalen, die bij nader inzien op allerlei manieren met elkaar zijn verweven, geeft de auteur zijn visie op het verschijnsel van de multiculturaliteit, dat een historische grondslag heeft. Ze spelen zich alle af aan de grens tussen Mexico en de VS, waar een schrijnende wanverhouding tussen de economische macht van die beide landen heerst.

ILSE LOGIE

Deze locatie is door de auteur gekozen omdat zijn vaderland het enige Latijns-Amerikaanse land is dat in Noord-Amerika ligt, en tevens het enige derde-wereldland dat de rijkste supermacht ter wereld -letterlijk- naast zich moet dulden. Sinds de goedkeuring in 1994 van het vrijhandelsakkoord Nafta tussen Canada, de Verenigde Staten en Mexico zijn beide partijen bovendien economisch tot elkaar veroordeeld.

Goedkope Mexicaanse arbeid was al lang voorhanden in de VS. Tussen 1942 en 1962 emigreerden liefst 4,6 miljoen Mexicanen legaal naar de VS in het kader van het zogenoemde 'daglonersprogramma'. En dertig jaar voor Nafta een feit werd, deden de eerste maquiladoras hun intrede in Mexico: bedrijven die voor 75% door Noord-Amerikaans kapitaal worden gecontroleerd, maar in Mexico gevestigd zijn omdat het arbeidsintensieve assembleren er veel goedkoper is.

Maar Nafta heeft de leegloop van het Mexicaanse platteland nog versneld en de zuigkracht van het grensgebied doen toenemen. De explosieve bevolkingsgroei in steden als Tijuana, Ciudad Juárez of Matamoros is daar het beste bewijs van. En als het legaal niet kan, dan clandestien. De Amerikaanse droom werkt als een magneet op de duizenden wetbacks die jaarlijks de Río Grande overzwemmen.

Anders dan in de VS, waar de kolonisatoren en de inheemse bevolking in gescheiden werelden leefden, vond vanaf de zestiende eeuw in Mexico tussen Spanjaarden en Indianen een bloedsvermenging ('mestizering') plaats, die door Fuentes als de motor van de Mexicaanse geschiedenis wordt beschouwd. Zo is het massale immigratieproces in de VS niet te stuiten, juist omdat het die wisselwerking tussen twee culturen voortzet. Ondanks pogingen daartoe is het daarenboven onmogelijk een grens van meer dan drieduizend kilometer lang hermetisch af te sluiten, en de uitgeweken Mexicanen hebben in de VS intussen een nieuwe identiteit ontwikkeld, waarbij ze chicano's geworden zijn.

Toch laat Fuentes zien dat er tussen de beide buurlanden een enorme ongelijkheid blijft bestaan. Officiële gezagsdragers mogen dan de mond vol hebben van vrij verkeer van personen en goederen, bij de minste aanleiding leggen ze die veelgeprezen vrijheid aan banden. In de praktijk maakt het wel degelijk uit aan welke kant van de grens iemand geboren wordt. Het verhaal 'Malintzin van de assemblagefabrieken', dat aan de grensovergang met Texas is gesitueerd, laat daar geen twijfel over bestaan. Een van de arbeidsters in de maquiladora, Marina, wil dolgraag geloven dat ze erop vooruit is gegaan. Haar collega Dinorah weet echter wel beter. Uitgerekend zij krijgt de zwaarste klap te verwerken. Terwijl ze zich vermaakt in de discotheek, verongelukt haar zoontje, dat ze bij gebrek aan opvang aan een tafelpoot heeft moeten vastbinden. De betere toekomst blijkt een hersenschim.

Die keerzijde van de medaille krijgt op bijna beckettiaanse manier gestalte in 'De lijn van de vergetelheid', de wrange innerlijke monoloog van een verlamde, aan geheugenverlies lijdende man die door iedereen aan zijn lot werd overgelaten, in het bijzonder door zijn veramerikaanste kinderen en door zijn broer Leonardo Barroso, de steenrijke selfmade man die aan beide zijden van de grens zakendoet en als bindmiddel tussen de verhalen fungeert. Overigens zal naderhand blijken hoe precair zijn triomfen zijn, en hoe weinig er nodig is om aan de andere kant, die van de armen en de zwakken, terecht te komen. Want een grens is meer dan een geografisch gegeven, het is tevens een universele scheidslijn die elke samenleving volgens een bepaald patroon doormidden snijdt.

De sterkste verhalen uit de bundel zijn die waarin Fuentes de kwetsbaarheid van concrete personages laat stuklopen op maatschappelijke conventies. In 'Schaamte' leert de Mexicaanse student Juan Zamora op Cornell University Jim kennen. Ze worden verliefd op elkaar. Zolang ze zich met maskertjes voor en witte schorten om in een auditorium van de geneeskundefaculteit bevinden, gedijt hun liefde. Tegen sociale barrières is die helaas niet opgewassen. Zamora, die bij een Amerikaans gastgezin is ondergebracht, verbergt zijn homoseksuele geaardheid en zijn bescheiden afkomst om een goede indruk te maken. Van zijn kant zwicht Jim, die in de beslotenheid van zijn kamer van leer trekt tegen de hypocrisie van zijn landgenoten, onder de druk van zijn keurige familie. De dubbele leugen druist regelrecht in tegen de neoliberale retoriek van gelijkheid en openheid.

In het titelverhaal 'De grens van glas' kan de afstand evenmin worden opgeheven. Lisandro is een van de Mexicaanse arbeiders die naar New York worden overgevlogen om daar tijdens het weekend kantoren schoon te maken. Terwijl hij de film van stof en as van de ramen haalt, krijgt hij een steeds duidelijker beeld van Audrey, die binnen aan het werk is. Dat beeld beantwoordt niet aan de voorstelling die Lisandro zich van Amerikaanse vrouwen had gemaakt, net zomin als hijzelf voor Audrey een typische Mexicaan is. In elkaars blik herkennen beide personages dezelfde pijn en hetzelfde verlangen. Toch blijven ze in zoveel opzichten van elkaar gescheiden, in de eerste plaats omdat ze elk aan een andere kant van het dunne glas staan. Hun symbolische afscheidskus op het raam is tegelijk een eerste schoorvoetende stap op weg naar wederzijds respect.

In deze geëngageerde roman rekent Carlos Fuentes af met de officiële ideologie van de vrije markt. Hij hamert erop dat het overwinnen van onrecht en vooroordelen geduld en inspanningen vergt, omdat mensen onvergelijkelijk complexer zijn dan commerciële transacties. De negen verhalen waaruit het boek is opgebouwd zijn niet allemaal even geslaagd. Sommige zijn te allegorisch, andere, zoals het afsluitende 'Río Grande, Río Bravo', waarin alle losse eindjes bij elkaar worden gebracht, te nadrukkelijk geconstrueerd. In vergelijking met andere romans van Fuentes, bijvoorbeeld het vorig jaar in vertaling verschenen 'De jaren met Laura Díaz', is 'De grens van glas' dan weer verrassend subtiel en compact. De strakkere regels van het verhaal en gedisciplineerd schrapwerk zijn dit boek ten goede gekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden