Nieuw monument

Waar het bord ‘Voor Joden verboden’ stond, kun je straks in de spiegel kijken

Ingang Vondelpark, gezien vanaf de Van Eeghenstraat, 1943.
 Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam
Ingang Vondelpark, gezien vanaf de Van Eeghenstraat, 1943.Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Een paar uur voor de Nationale Herdenking op 4 mei op de Dam vindt bij een van de ingangen van het Amsterdamse Vondelpark een andere, bescheiden plechtigheid plaats. Dankzij Niels van Deuren.

De Rotterdamse ondernemer Niels van Deuren kwam op een idee na de toespraak van de koning vorig jaar op 4 mei. Daarin vielen hem vooral deze twee korte zinnen op: “Sobibor begon in het Vondelpark. Met een bord: ‘Voor Joden verboden’.” Van Deuren (33) ging na hoe de Jodenvervolging er in de Tweede Wereldoorlog aan toe ging in Amsterdam, waar hij sinds kort woont.

Dinsdagmiddag 4 mei wordt bij de Vondelpark-ingang ter hoogte van Van Eeghenstraat 78 op initiatief van Van Deuren een kunstwerk officieel onthuld. Ter hoogte van het hek waar eens het bord ‘Voor Joden verboden’ hing, hangt een spiegel met eronder een gedenkbord. Een simpel ontwerp, bedacht door Van Deuren zelf.

Het mechanisme van uitsluiting is hem bekend

Ooit had Van Deuren het ongetwijfeld wel eens gehoord, maar niet beseft dat die verbodsborden daar in de oorlog gewoon écht hingen. Net als bij stranden, bioscopen, zwembaden, cafés, dierentuinen en bibliotheken waar Joden de toegang werd ontzegd. In mei 1942 werd ook de Jodenster ingevoerd en in juli 1942 begonnen de deportaties, naar vernietigingskampen als Sobibor, in Polen.

Het spiegelmonument zoals dat volgende week officieel wordt onthuld. Beeld
Het spiegelmonument zoals dat volgende week officieel wordt onthuld.Beeld

Zelf is hij niet Joods. Wel homo. Nooit heeft hij wat dat betreft iets naars meegemaakt, zegt Van Deuren, maar het afwijken van de meerderheid en het mechanisme van uitsluiting zijn hem bekend. “Ik schrok ook ontzettend van de Minder Marokkanen-uitspraak van Geert Wilders in 2014. Je zal maar Marokkaan zijn, dacht ik toen. Weg met jou, dus. Hoezo een minderheidsgroep stigmatiseren?”

Wat dacht de rest van de Amsterdammers toen de toenmalige procureur-generaal Jan Feitsma bij alle Vondelpark-ingangen borden liet ophangen om hun Joodse stadgenoten te verbieden daar een ommetje te maken? Wat deed de rest van Nederland, toen in heel Nederland de Joden in geen enkel park meer welkom waren?

Het kunstwerk werd een simpele spiegel

“Weet dat er in het Vondelpark een beeld van Picasso staat, dus de lat ligt erg hoog”, was de eerste reactie van een ambtenaar van de gemeente Amsterdam toen Van Deuren met het idee van een herinnerings-kunstwerk kwam. Hij hield het bescheiden. Het kunstwerk werd een simpele spiegel, even groot als destijds het bord.

Het idee achter de spiegel is volgens Van Deuren dat mensen voor of na een rondje Vondelpark zichzelf even in de ogen kijken om na te denken: wat zou jij gedaan hebben in 1940, toen de anti-Joodse maatregelen begonnen? En wat doe je nu, als je ergens racisme, discriminatie of intolerantie bespeurt? Het is een van de eerste kunstwerken die een kritische vraag neerleggen bij de omstanders, destijds van de Holocaust: waarom lieten de meeste Nederlanders het gebeuren?

Op 4 mei om 17.15 uur wordt het gedenkbord bij de Vondelpark-ingang ter hoogte van Van Eeghenstraat 78 door een kleine groep betrokkenen onthuld.

Lees ook:

Blijf op je post en werk samen met de bezetter, luidde het devies in de Tweede Wereldoorlog.

De Nederlandse overheid schoot in de oorlog tekort als hoeder van recht en veiligheid, zei premier Rutte bij zijn excuses tijdens de Nationale Holocaust Herdenking. Bestuurders en ambtenaren koesterden de illusie dat ze ondanks de bezetting ‘in een goed Nederlandse sfeer’ konden doorwerken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden