Review

Waar gaat die stier met dat mooie meisje naar toe?

Paul Michael Lützeler: Hoffnung Europa. Deutsche Essays von Novalis bis Enzensberger. S. Fischer, Frankfort aan de Main; 510 blz. ¿ 89,10

Ja, wat gebeurt hier eigenlijk, in dit kostelijk uitgegeven boek met de indrukwekkende titel 'Hoffnung Europa' en de alleraardigste plaat op de omslag, dat mooie blote meisje op die bonkige stier die ze met haar bevallige arm de ogen dicht houdt? Het is een schilderij van de ironisch-pessimistische schilder Felix Vallotton, maar op de flap wordt nota bene vermeld dat het een Picasso is. Wat een blamage voor de uitgever of/en zijn lay-out man.

Ja, wat gebeurt hier eigenlijk? Een germanist heeft een hele reeks artikelen van Duitse schrijvers verzameld die alle over ons werelddeel handelen, van Novalis tot Hans Magnus Enzensberger. Nu heeft dezelfde geleerde al eens eerder een dergelijke bloemlezing uitgebracht maar dan beperkt tot de Romantiek en uitgebreid tot heel Europa.

Dat boek bevatte een paar van dezelfde stukken, ook dat begon met Novalis, en men vond er eveneens Arndt, de broeders Schlegel, Görres en dergelijke fantasten meer. Dat werk had hij voorzien van een lange inleiding, die hij dit keer niet herhaald heeft. De teksten krijgen slechts een paar bladzijden overdenking mee, meer over het multiculturele karakter van Europa dan over het specifieke Duitse denken erover, en moeten verder maar voor zichzelf spreken. Dat wordt een bont koor, een kakofonie, van de droom van Novalis, via de nostalgie van Friedrich Schlegel, de wartaal van Görres en het utopisme van Arnold Ruge (in 1848 in Frankfort) naar de diepzinnigheden van moderne auteurs als Carl Améry (die en passant spreekt over 'das stündig vom Ersaufen bedrohte Holland'), Peter Schneider (die de religie van Europa redt door te beweren dat alleen twijfelaars ware Europeanen zijn) en Enzensberger (die een 'japanisering' voorziet als het zo doorgaat in Brussel).

Een Europees kernthema voor Duitsers is uiteraard hun relatie tot Frankrijk en daarom is het boek toch heel boeiend. Zo leest men de profetieën van Julius Fröbel over het veranderde Europa waarin het zwaartepunt verschoven is van Duitsland naar Frankrijk, omdat het nu (in 1864) een werelddeel is tussen de beide supermachten Rusland en Amerika; zo beweert Ernst von Wildenbruch in 1905 dat Frankrijk nu eindelijk moet afzien van de expansie-politiek van Richelieu en zich neerleggen bij Duitslands centrale macht; zo profeteert Hermann Hesse in 1919 dat Europa zal ondergaan in de chaos die Dostojewski predikt; zo stelt Ernst Jünger in 1945 de relatie tussen Duitsland en Frankrijk centraal voor de toekomst van Europa.

Kortom, allerlei stemmen uit het verwarde verleden klinken op en hopen, klagen, bezweren, klemmen zich vast aan een geestelijke meerwaarde die Europa heet. De titel 'hoop op Europa', als ik het zo goed vertaal, lijkt wat overdreven. God weet waar die verblinde stier met dat mooie meisje aan land komt. Duitsers weten het kennelijk net zo min als wij of wie dan ook.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden