Review

Waar de mens niets menselijks meer bezit

In 'Berichten uit Kolyma' van Varlam Sjalamov, een van de belangrijkste literaire documenten uit de twintigste eeuw, staat een bijna komisch verhaal over een eend. In Kolyma, het onmetelijke strafkampengebied in het noordoosten van de Sovjetunie, leven drie maanden per jaar eenden. De overige negen maanden is het winter. De eend in het verhaal van Sjalamov is achtergebleven, de andere eenden zijn al naar het zuiden gevlogen. Hij strijkt neer in een beekje dat nog net niet helemaal is dichtgevroren. Een uitgemergelde dwangarbeider krijgt de eend in de gaten. Hij sleept zich naar het beekje en probeert het beest te vangen. Die zwemt onder het ijs door naar een volgend wak. De gevangene strompelt achter hem aan maar de eend is hem te vlug af en zwemt onder het ijs weer terug. Zo gaat dat een tijdje door. Tot de gevangene het opgeeft en onder het hoongelach van de kampopzichters naar zijn barak terugkeert. De eend kan nu in alle rust sterven.

ANTOINE VERBIJ

De uitgehongerde gevangene, vertelt Sjalamov, had de eend niet eens willen opeten. Hij had hem willen schenken aan zijn ploegbaas, die hem in ruil daarvoor van de lijst zou schrappen van de mensen die de volgende dag zouden worden weggevoerd. En ook de ploegbaas zou de eend niet hebben opgegeten. Hij zou de eend hebben geschonken aan de voorman, die uit dank de ploegbaas van de fatale lijst zou hebben verwijderd. Maar de dwangarbeider had ook kunnen besluiten de eend aan de crimineel te schenken die zijn barak terroriseerde, zodat hij een dag lang verschoond zou blijven van diens vernederingen. De dwangarbeider was zelf geen crimineel, hij was iemand van artikel 58, een politieke gevangene, de laagste categorie onder de gedetineerden.

In dat ene verhaal zet Sjalamov al bijna de hele wereld van de Goelag-archipel neer. Te beginnen met het onvoorstelbaar barse klimaat. ,,In plaats van de veertig graden van gisteren vroor het nu maar vijfentwintig graden en de dag had iets zomers', schrijft Sjalamov ergens. Maar wat het verhaal met de eend op een haast lichtvoetige manier vooral duidelijk maakt, is de totale verloedering en ontmenselijking. Politieke gevangenen die alleen nog maar bezig zijn een dag langer te leven. Die bereid zijn om alle vernederingen door het kamppersoneel en door hun criminele medegevangenen te ondergaan voor een stuk brood of een plaatsje dichter bij de kachel.

Sjalamov was zelf zo'n politieke gevangene. Bijna zeventien jaar, van 1937 tot 1953, verbleef hij in de kampen in het noordoosten van Siberië. Hij was veroordeeld tot vijf jaar strafkamp op verdenking van 'trotskisme' en vervolgens vastgehouden op grond van 'aangenaaide' beschuldigingen - een medegevangene had verraden dat hij openlijk de geëmigreerde Russische schrijver Boenin had geprezen. De laatste jaren van zijn verblijf in Kolyma werkte Sjalamov als verpleger in een ziekenhuis. Daar begon hij te schrijven. Verhalen die hij nooit gedrukt zou zien. Gedichten die hij naar Boris Pasternak zond en die bij hem in de smaak vielen. Terug in Moskou en dankzij Chroesjtsjov gerehabiliteerd bouwde Sjalamov aan zijn oeuvre van kampverhalen. Daar zat niemand in Rusland op te wachten. In 1982 stierf hij, blind, doof, eenzaam en verbitterd, in een vervallen oudemannenhuis. Hij werd vijfenzeventig jaar.

Het belang van Sjalamovs verzamelde 'Berichten uit Kolyma' kan moeilijk worden overschat. Dat geldt voor het historische belang als een van de weinige uitvoerige getuigenissen van een overlever. En voor het literaire belang als een documentair prozawerk waarin met de allergrootste precisie wordt verhaald hoe mensen leven op de bodem van de hel. Dieren, zo stelt Sjalamov meer dan eens vast, 'zijn uit beter materiaal gemaakt': onder omstandigheden als die in Kolyma sterven ze gewoon. Mensen kun je vernederen, vertrappen, folteren, beroven, afjakkeren, ze zullen zich met alle listen en lagen aan de laatste broodkruimel blijven vastklampen. Tot ook zij door de bodem zakken. De permafrost van Kolyma bewaart de lijken van honderdduizenden gevangenen.

Sjalamov was een beginnend schrijver van tweeëntwintig jaar toen hij in 1929 voor het eerst werd veroordeeld tot vijf jaar strafkamp. Hij was een rebel, hij zette zich af tegen de klassieke Russische literatuur én tegen de avantgarde. Hij werd een stilist uit de school van Viktor Sjklovski. Onopgesmukt, helder proza met eenvoudige verhaallijnen, waarin de kleinste details de grootste waarheden openbaren. Sentimentaliteit is taboe, evenals moralisme. In 'Fragmenten uit mijn levens', dat bij wijze van voorwoord voorafgaat aan de 'Berichten uit Kolyma', vertelt Sjalamov hoe hij tot deze schrijfstijl is gekomen. Hij bereikte er een groot meesterschap in.

Elders, in het opstel 'Over mijn proza', benadrukt Sjalamov het nieuwe van wat hij doet. 'In mijn verhalen heb ik niet willen 'informeren' of een verzameling feiten verschaffen, maar beschrijf ik nieuwe psychologische toestanden en nieuwe gedragsregels, en onderzoek ik met artistieke middelen een verschrikkelijk thema.' Met andere woorden: de literaire vernieuwing die Sjalamov claimt, komt voort uit de vernieuwing van het vernietigingsapparaat dat door Stalin in Kolyma werd geinstalleerd. In Kolyma werd een tot dan toe onbekende graad van ontmenselijking bereikt. Sjalamov moest op zoek naar nieuwe vormen om, zoals hij zegt, tegelijk betrokken en objectief over Kolyma te kunnen berichten.

'Berichten uit Kolyma' is opgebouwd uit vijf verhalenbundels. Waarom dat zo is, wordt niet duidelijk, want in de Nederlandse editie ontbreekt een verantwoording en ook het aan Sjalamov gewijde nummer van het tijdschrift Raster (nr.88, 1999), waarin onder andere 'Over mijn proza' is opgenomen, biedt geen inzicht in de structuur van het oeuvre van de schrijver. In een van die verhalenbundels, 'Schetsen uit de wereld van de misdaad', laat Sjalamov iets van zijn objectiviteit varen en neemt betrokkenheid de overhand. De rest van het boek bevat de even onderkoelde als indringende kampverhalen waaruit al eerder selecties in het Nederlands waren verschenen.

In 'Schetsen uit de wereld van de misdaad' slaat Sjalamov, geheel tegen zijn principes in, een moraliserende toon aan. Niet over de kamptoestanden maar over collega-schrijvers die zo onverantwoordelijk zijn om de wereld van de misdaad te romantiseren. Hij doelt onder meer op Jesenin, de dichter die graag met de misdaad flirtte. Maar ook op de brave sovjetschrijvers die verhalen schreven over onbehouwen maar eerlijke criminelen die weer op het rechte pad geraakten. Sjalamov wordt daar woedend over. Zijn kampervaring heeft hem geleerd dat geen enkele crimineel een beter mens wordt in een kamp. In Kolyma bereikten ze alleen maar nóg hogere graden van verdorvenheid. En ze sleurden daar iedereen in mee van wie de weerstand door de Siberische verschrikkingen was gebroken. Voor Sjalamov zijn de criminelen meer nog dan de kampleiding verantwoordelijk voor de massale 'verwording van de menselijke ziel'.

'Schetsen uit de wereld van de misdaad' is het meest verrassende deel van het boek en bovendien van een onbedoelde actualiteit. Sjalamov schetst daarin met pijnlijke precisie de gedragsregels, taalcodes, inwijdingsrituelen, sociale organisatie, seksuele gewoonten en geweldstechnieken van de criminele gevangenen in Kolyma. Een sinister monsterverbond met de leiding van de kampen verschafte hen talloze privileges. Ongestraft onttrokken zij zich aan het werk in de mijnen, beroofden zij hun medegevangen van alles wat ze bezaten en eigenden ze zich het beste eten en de warmste kleding toe. De tegenprestatie die ze voor het gedoogbeleid van de kampleiding leverden was de versnelde vernietiging van de politieke gevangenen. De tirannie die de criminelen over hen uitoefenden, de vernederingen die ze hen lieten ondergaan, de verdierlijking waartoe ze hen brachten, dienden het doel waarvoor de kampen waren opgericht: de uitroeiing van de intelligentsia.

Sjalamov heeft niet meer meegemaakt hoe de geschiedenis zijn gelijk heeft bewezen. De kampen hebben de kaste der criminelen niet vernietigd maar versterkt. Het bewijs werd geleverd toen de Sovjetunie ineenstortte. Sindsdien heeft de wereld van de misdaad zich in het hart van de Russische samenleving ten volle ontplooid. Onderzoekers hebben aangetoond dat in de moderne Russische maffia de criminele mores heersen die in de kampen zijn ontwikkeld. Wat ooggetuigen als Solzjenitsyn en Sjalamov over de criminelen in de kampen schrijven, blijkt punt voor punt overeen te komen met de gewoonten en gebruiken van de hedendaagse misdaadwereld. De maffia is de belangrijkste nalatenschap van het sovjet-communisme aan het post-communistische Rusland.

Rusland krijgt van alles het slechtste. De Russen hebben de last van de dramatische twintigste eeuw - de last van repressie, wereldoorlog, revolutie, burgeroorlog, massavernietiging, nog een wereldoorlog, nog meer massavernietiging - zwaarder gevoeld dan welk volk ook. Elke ramp in de moorddadigste eeuw ooit kostte Rusland niet duizenden, niet honderdduizenden, maar miljoenen levens. De enige compensatie die Rusland voor al dat leed kent, is de literatuur. In het laboratorium van de hel exploreerden Russische schrijvers de bodem van het bestaan. Steunend op hun machtige verbeelding (Charms, Platonov) of op hun bittere ervaring (Babel, Lidia Ginzburg). Tot die laatste categorie behoort ook Sjalamov. Zijn 'Berichten uit Kolyma' komen van voorbij 'de uiterste grens, aan gene zijde waarvan de mens niets menselijks meer bezit'. Sjalamov heeft voor eens en altijd bewezen dat er zo'n 'gene zijde' bestaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden