Small Town Boy, dat nu tijdens Gay Pride speelt in Amsterdam.

Interview Small Town Boy

Waar blijven de gay Romeo’s en Julia’s?

Small Town Boy, dat nu tijdens Gay Pride speelt in Amsterdam. Beeld Sanne Peper

In het toneelstuk ‘Small Town Boy’ beschrijft Falk Richter hoe LGBTI’ers hun plek vinden in een samenleving die hen buitensluit. Na Duitsland, Frankrijk, Tsjechië en de VS strijkt het stuk tijdens de Gay Pride neer in Internationaal Theater Amsterdam. “Het ontbreekt nog steeds aan gay Romeo’s en Julia’s.”

Wanneer mag ik mijn vriend mijn man noemen?’ Een homoseksuele man stelde Angela Merkel deze simpele vraag in 2017 aan de vooravond van de Duitse verkiezingen. Het openbare interview met de bondskanselier, georganiseerd door het Duitse vrouwenblad Brigitte, vond plaats op het Berlijnse theaterpodium waar Falk Richters toneelstuk over LGBTI-relaties, ‘Small Town Boy’, al een aantal seizoenen volle zalen trok. Merkel werd door de vraag overvallen. Ze antwoordde dat de beslissing daarover door ieder parlementslid individueel moest worden genomen. Zou Merkel geweten hebben dat haar antwoord grote politieke consequenties zou hebben? Na vijfentwintig jaar partijpolitiek gesoebat leidde een in allerijl georganiseerde one-man one-vote-stemming in de Bondsdag tot een overgrote meerderheid vóór de openstelling van het huwelijk voor homo’s in Duitsland. Merkel stemde tegen.

De openstelling van het huwelijk in Duitsland werd weleens tijd, zegt Falk Richter, een van de meest toonaangevende (toneel)schrijvers van Duitsland en zelf homoseksueel. “Het is krankzinnig dat Duitsland als voorvechter van het ‘vrije Westen’ als een van de laatste Europese landen het homohuwelijk heeft toegestaan.”

Zijn veelbesproken ‘Small Town Boy’ vertelt over het gevecht dat je als LGBTI’er voert om op te groeien in een gemeenschap waar normen gelden die je op alle fronten buitensluiten. We zien vijf personages die een seksuele, politieke en sociale strijd voeren met hun omgeving en met elkaar.

Tirade

Het gaat Richter te ver om te claimen dat zijn toneelstuk er mede voor heeft gezorgd dat Merkel overstag ging. Maar het bleek wél een goed getimede provocatie om de politieke discussie over het homohuwelijk in Duitsland naar die conclusie te forceren. Vooral één bepaalde monoloog heeft na de première in 2014 stof doen opwaaien. Een personage uit het stuk houdt een tirade tegen Poetins homovijandige regime. Daarin wordt Angela Merkel gehekeld, als vooraanstaand Europees politicus die Poetins beleid goedpraat door er geen stelling tegen te nemen. Ook de katholieke kerk en mainstream media krijgen ervan langs.

‘Schrijf nou eens over Poetin en zijn pogrom tegen de homo’s. Doe dat nou eens! Zoek uit hoe het zit en schrijf erover. Of Merkel zou dat kunnen doen. Maar waarom doet ze dat niet? Omdat ze zelf strategische, homovijandige politiek bedrijft om haar trouwe reactionaire kiezers niet op de kast te jagen.’

Hij kón niet anders dan de directe aanval kiezen, zegt Richter: “In 2013, een jaar voordat het stuk uitkwam, had Poetin de omstreden anti-homowet ondertekend, waarmee het maken van ‘propaganda’ voor homoseksualiteit, ofwel als homo in de openbaarheid treden, strafbaar werd. Er kwam een golf van geweld tegen LGBTI-mensen op gang, waarover in de media nauwelijks werd gesproken. Kennelijk was het niet belangrijk genoeg. Dat maakte me echt woedend.”

Sinds de première in januari 2014 in het Maxim Gorki Theater wordt, als het gaat om homo-emancipatie, vaak naar Richters toneelstuk verwezen. De Duitse LGBTI-gemeenschap reageerde er juichend op. Richter: “Ik heb sinds de première via social media ongelooflijk veel reacties gekregen. LGBTI’ers schreven dat ze zich voor het eerst gezien en begrepen voelden in het theater, dat het stuk hun kracht en zelfvertrouwen gaf om met hun geaardheid in de openbaarheid te treden.” ‘Small Town Boy’ is zo succesvol dat het al vijf jaar op de speellijst van het Gorki Theater staat, een unicum voor een hedendaags toneelstuk. Het stuk toerde door Frankrijk, er kwam een nieuwe versie in Tsjechië en de VS, en het is deze week in Nederlandse adaptatie te zien als een van de culturele activiteiten tijdens Gay Pride in Amsterdam.

Hetero-normatief

Regisseur Marcus Azzini van Toneelgroep Oostpool heeft van Richter de vrije hand gekregen om het stuk naar de Nederlandse situatie te vertalen (zie kader). Maar de strekking van het stuk zal ongeacht de geografische of politieke situatie hetzelfde blijven: hoe is het om als LGBTI’er te leven in een hetero-normatieve samenleving, die – in weerwil van conservatieve krachten – op alle mogelijke manieren aan het veranderen is?

De titel ‘Small Town Boy’ refereert aan de jarentachtighit van synthesizerband Bronski Beat. Hierin zingt Jimmy Sommerville over een homoseksuele jongen die zijn kleine dorpsgemeenschap ontvlucht om zijn leven in de grote stad vorm te kunnen geven. ‘Run away, turn away, run away, turn away, run away’.

Richter: “Het nummer is een gay anthem, waarin iedere smalltown boy of girl erkenning en herkenning vindt. Ik moet toegeven dat het me verbaast dat mijn toneelstuk dezelfde waarde voor de LGBTI-gemeenschap heeft gekregen. Het stuk is veel méér dan een politiek pamflet voor homorechten. Het gaat over jezelf ontdekken en herdefiniëren, je plek bevechten, ook al geniet je van de seksuele en persoonlijke vrijheid die een metropool als Berlijn, Londen of Amsterdam je biedt.”

Dat is voor iedereen een uitdaging, maar voor LGBTI’ers is het extra moeilijk omdat er nog steeds zo weinig rolmodellen zijn. Richter: “Het is als jonge homo, lesbo of transgender vrijwel onmogelijk om je met een publiek figuur te identificeren. Laat staan om te denken: ‘O, ik kan dus ook advocaat of bondskanselier worden.’

Small Town Boy Beeld Sanne Peper

Het meest gebruikte scheldwoord in Duitsland: homozwijn

In Duitsland is het meest gebruikte scheldwoord op scholen ‘Schwule Sau’, dat betekent zoiets als homozwijn. Schwul, homo, wordt gebruikt als iets negatiefs. Als jonge LGBTI’er krijg je dus de boodschap dat er iets mis met je is. Ik heb met acteurs gesproken die niet uit de kast willen komen, omdat ze bang zijn alleen nog maar voor homorollen te worden gecast. En áls een publiek figuur dat wel doet, zoals de Duitse voetballer Thomas Hitzlsperger nadat hij was gestopt met profvoetbal, wordt hij door de media weggezet als aandachtgeil. Toch is het belangrijk dat LGBTI’ers zich uitspreken en gaan staan voor wie ze zijn.”

De personages in ‘Small Town Boy’ spreken zich, de anti-Poetin/Merkel-tirade indachtig, daarom juist heel erg uit. In zijn research voor het stuk kwam Richter erachter dat het voor LGBTI’ers extreem moeilijk is om te praten over hun seksualiteit zonder schuld en schaamte te voelen. In de openingsscène proberen twee mannen hun seksuele ontmoeting te beschrijven, maar het valt hun moeilijk de juiste woorden daarvoor te vinden zonder in pornoclichés te vervallen. Logisch, aldus Richter. “Al duizenden jaren wordt in de literatuur de liefde tussen man en vrouw bezongen. Maar homoseksuelen hebben hun liefde voor elkaar in het verborgene moeten houden, zich van codes en geheimtaal moeten bedienen om niet te worden vervolgd. Er zijn geen gay Romeo’s en Julia’s.”

Traditioneel

Dat bracht Richter bij de vraag hoe rollen dan wél geformuleerd kunnen worden. Is het mogelijk om een ander soort man of vrouw te zijn? Kun je nog zoon of dochter zijn, ook al ben je je bekrompen milieu ontvlucht? Is het mogelijk om autoriteit te verwerpen en op een andere manier te leven en lief te hebben? Richter: “Cruciale vragen in de samenleving van nu. Conservatieve krachten definiëren nog steeds wat familie moet zijn: vader, moeder, kind. Maar dat is een idee-fixe. De meeste families in de grote steden zien er heel anders uit; er is sprake van samengestelde en eenoudergezinnen. Bijna de helft van de traditionele man-vrouwhuwelijken strandt. Maar op het moment dat homo’s en lesbiennes hun verlangen formuleren om te trouwen en kinderen te adopteren, wordt deze wens bestempeld als bedreiging voor het instituut huwelijk. Dat instituut bestaat niet meer. Er moet ruimte zijn om te experimenteren met levensvormen en de rollen die we daarin willen vervullen.”

In ‘Small Town Boy’ pleit Richter voor een meer fluïde benadering. Daarom spelen de acteurs soms zichzelf, als hetero- of homoseksuele acteur, dan weer een fictieve figuur. Ze spelen soms een filmscript na, waarbij ze tussendoor ook weer van rollen wisselen. Tijdens de research bestudeerde Richter meer dan vijftig films en tv-series met homoseksuele karakters. Hij sprak met jonge LGBTI’ers, over hun – al dan niet – coming-out en het leven dat ze leiden. Aan de tekst droegen ook zijn acteurs bij, onder wie een jonge Turkse homo. “In zijn gemeenschap bestaan er geen woorden om te kunnen omschrijven wie hij en wat hij is. Dat was voor mij, als iemand die louter met woorden werkt, ontzettend interessant.”

'Vijftig tinten grijs’

Zo is ‘Small Town Boy’, om met Richters woorden te spreken, een ‘crazy mash-up’ van biografische elementen, quotes en interviewfragmenten. Citaten van Fassbinder komen voorbij, maar ook ‘Vijftig tinten grijs’, omdat het boek van E.L. James laat zien dat heteroseksuele relaties ook opnieuw worden gedefinieerd. Richter: “De collagevorm stelde me in staat heen en weer te bewegen tussen al die verschillende vormen en rollen, en echt recht te doen aan de diversiteit in de samenleving.”

Het stuk werd na de première in alle Duitse media breed bediscussieerd, uitermate negatief door media uit rechtse, conservatieve hoek. “Ik voelde irritatie: die homo’s en lesbo’s kunnen nu toch doen wat ze willen, wat zeurt die Richter nou?” Daarin schuilt de noodzaak van ‘Small Town Boy’, vindt hij. “Doordat dingen veranderen – Berlijn heeft een burgemeester gehad die openlijk homo is – ervaren we in Duitsland ook een sterke tegenbeweging. Veel mensen willen niet accepteren dat er meer vrijheid en gelijkheid is gekomen. Dat is het bewijs dat er wel degelijk een strijd is. En die moet gestreden worden.”

‘Small Town Boy’ door Toneelgroep Oostpool/ Internationaal Theater Amsterdam, 23 juli t/m 3 augustus. www.ita.nl

Marcus Azzini: ‘Rutte, wanneer ga je voor iedereen staan?’

Regisseur Marcus Azzini: “In de Nederlandse bewerking van ‘Small Town Boy’ gebruiken we dezelfde fragmentarische structuur en opbouw. Maar het gaat wel over Nederland en de rechten die we híér moeten bevechten. Nederland laat zich erop voorstaan dat tolerantie en acceptatie wordt verdedigd. Maar LGBTI’ers willen niet geaccepteerd of getolereerd worden, ze willen volwaardig deel uitmaken van de maatschappij. 

“Geweld tegen homo’s is een groot issue, er zijn volksvertegenwoordigers die de Nashville-verklaring hebben ondertekend. Rutte gaat op de foto met de homofobe Braziliaanse dictator Bolsonaro en hij drinkt rustig een biertje met Poetin. We bekritiseren deze houding in deze bewerking. We vragen: Rutte, waar blijft de kritiek? Wanneer ga je voor iederéén staan, en niet alleen voor bepaalde groepen in de samenleving? We bevragen ook de LGBTI-gemeenschap, hoe solidair en inclusief zijn we eigenlijk zelf? Soms gaan we er te makkelijk mee om. We zijn gestopt met vragen stellen, kritiek te leveren en te bespreken wat besproken moet worden.”

Falk Richter Beeld Esra Rotthoff

Schrijver-activist-regisseur Falk Richter

Falk Richter is sinds 1994 actief in gerenommeerde theaters in Europa, met opera’s, eigen werken en klassieke toneelstukken. In Nederland werkte Richter samen met choreografe Anouk van Dijk. In 2018 benoemde de Franse regering hem tot Ridder in de orde van kunst en letteren. De Duitse rechts-populistische partij Alternative für Deutschland probeerde zijn stuk Fear (2015), over het mechanisme van de angst dat leidt tot populisme en xenofobie, uit de theaters te bannen. Naar aanleiding van het stuk ontving Richter doodsbedreigingen en moest hij de promotietours voor zijn boeken onder politiebewaking doen. Zijn regie van Elfriede Jellineks ‘Am Köningsweg’, waarvoor hij in 2018 door de Duitse theatercitici werd verkozen tot regisseur van het jaar, is in november in ITA Amsterdam te zien. Richters eigen stuk ‘I am Europe’ staat in november bij Noord Nederlands Toneel in Groningen.

Lees ook:

71 transgenders belichaamd door één danser

Er zit grote schoonheid in het transgender lichaam, vindt transman en danser Daniel Mariblanca. In zijn solo ‘71BODIES 1DANCE’ brengt hij de verhalen van 71 transgenders tot leven via zijn eigen lijf. 

In ‘Poz Paradise’ worstelen jonge en oude homo’s met het leven

Het toneelstuk ‘Poz Paradise’ gaat over mensen die door hiv met een doodsbesef leefden, tot in de jaren negentig de combinatietherapie kwam. De aidscrisis en het gevecht van overlevers zegt jongere homo’s weinig. Zij worstelen met andere vragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden