Review

VrouwengeschiedenisTwaalf r.-k. vrouwen uitgelicht

Marjet Derks, Catharina Halkes, Annelies van Heyst, Roomse dochters, Katholieke vrouwen en hun beweging. Arbor, Baarn. 368 blz. f 39,90. ISBN 90 5158 047 9. Marjet Derks heeft op grond van haar aandeel aan dit boek een stipendium van het Marga Klompe Fonds gekregen.

Deze treurige conclusie trekken de samenstelsters van 'Roomse dochters, katholieke vrouwen en hun beweging'. Met dit boek, een zeer gedegen studie, hebben zij een poging gedaan de lacune op te vullen. Aan de hand van gesprekken met twaalf vrouwen die actief waren in vrouwenorganisaties, in politiek en journalistiek, geven zij een beeld van de katholieke vrouwencultuur in de twintigste eeuw. Een mengeling van oral history en speurwerk in archieven; en wat die mondelinge overdracht betreft nog maar nauwelijks op tijd, want een vrouw als Marga Klompe, die in een studie als deze zeker zou hebben thuisgehoord, leeft niet meer en van degenen die wel in het boek voorkomen zijn er inmiddels twee overleden.

Manneljke historici waren niet de enigen die deze vrouwen over het hoofd zagen of niet verder kwamen dan stereotyperingen. Ook feministische onderzoeksters hadden tot voor kort weinig belangstelling voor seksegenoten die pioniersrollen speelden in de Katholieke Arbeidersvrouwenbeweging (KAV), de r.-k. Boerinnenbond of het Vrouwengilde. Het beeld van zowel 'de' katholieke geschiedenis als dat van 'de' vrouwenbeweging is volgens de samenstelsters van 'Roomse dochters' - de geschiedkundige Marjet Derks en de feministische theologen Catharina Halkes en Annelies van Heyst - daardoor eenzijdig en incompleet. Veel feministen vonden blijkbaar dat leden van een zo vrouwvijandige kerk de moeite van bestudering niet waard waren. Katholieke vrouwen schijnen er in historische studies (nog?) bekaaider af te komen dan hun protestantse zusters. Ze worden in het schaarse feministische onderzoek vaak afgeschilderd als onmondig en onderdrukt of, als uniforme groep, over een kam geschoren. Ze kunnen blijkbaar per definitie niet feministisch zijn.

'Het' feminisme krijgt wel eens het verwijt een beweging te zijn van dames uit de gegoede klassen. 't Is een beetje jammer - maar dat vinden de schrijfsters van het boek zelf ook - dat de geinterviewde vrouwen geen doorsnee uit de katholieke vrouwelijke bevolking vormen maar leidinggevende of bestuurlijke functies vervullen en afkomstig zijn uit op z'n minst middenstandsmilieus; arbeidersvrouwen zijn er niet bij. Die werden bevoogd, door de geestelijkheid, de mannelijke arbeidersverenigingen, de katholieke leken-elite en katholieke vrouwen van 'hogere' komaf. Annie Kessel, destijds betrokken bij de KAV en KVP-fractielid in de Tweede Kamer (zij behoorde tot de vier fractieleden die in 1966 tegen de beruchte motie-Schmelzer stemden) herinnert zich hoe zij eens een vrouw op bezoek kreeg die voor de oorlog bestuurslid van de r.-k. Vrouwenbond was geweest: 'Maar juffrouw Kessel, u weet toch wel dat later in de hemel de arbeiders onze voetenbankjes zijn'.

De twaalf geportretteerde vrouwen hadden door hun afkomst, opleiding, connecties en functies een nauwer en beter contact met de r.k. geestelijkheid dan de meeste katholieke vrouwen. Mannen, katholieke mannen en vooral priesters, hadden invloed op de vrouwen en hun organisaties, maar dat neemt volgens de samenstelsters van dit boek niet weg dat er toch sprake was van een 'katholieke vrouwencultuur', een subcultuur in 'het' katholieke leven. De twaalf hebben allemaal kritiek op hun kerk maar draaiden deze toch niet de rug toe. Jel Severijnen-Cals (1908-1989), betrokken bij het Katholiek Vrouwengilde: "Het verbod om ongedoopte kinderen in gewijde aarde te begraven en zoiets als het voorgeborchte, dat kunnen alleen maar mannen verzinnen. (. . .) Ik geloof niet dat vrouwen tot dergelijke gedachtenspinsels komen" . Mia Stollman (KAV in Limburg): "Ik houd van de kerk, ook als ze dement is" . Dat Mia Stollman niet schroomde een mening te verkondigen die tegen het officiele leergezag inging moge blijken uit een uitspraak over abortus die zij eens deed in het Tijdschrift Limburg Vandaag: "Belangrijk is (...) dat wij losraken van het botte oordeel: Abortus is moord. Punt uit. (...) De strenge afwijzers van legale abortus hebben vaak weinig oog voor de wanhoop van deze vrouwen."

Soms lijkt het alsof er, alle feministische golven ten spijt, nooit iets verandert. Een hartekreet van Jel Severijnen-Cals zoals ook nu nog wordt gehoord: "Wel had ik, als ik op de ene plaats zat, altijd het gevoel dat ik op de andere moest zijn en omgekeerd. Het geeft een enorme spanning in je leven en een voortdurend schuldgevoel, wat wij vrouwen kenneljk altijd hebben"

Ook het begrip macht, en de bekende vraag of je als vrouw daarnaar mag of moet streven komt aan de orde. Berthe Groensmit-van der Kallen (1919-1991), KVP- en later CDApolitica: "Macht moet je hebben om bepaalde dingen erdoor te drukken. Naar macht streven en er gebruik van maken voor goede zaken, vind ik heel legitiem. Vrouwen hebben dat heel lang niet gezien, omdat ze vonden dat politiek een mannenzaak was. Ze waren wel in allerlei vrouwenorganisaties georganiseerd, maar dan was daar op een gegeven moment een soort drempel en gingen ze niet door naar andere maatschappelijke organisaties. Ze werden er niet voor gevraagd, maar ze streefden er ook niet naar."

De samenstelsters noemen het een beperking van hun boek dat door de combinatie van persoonlijke portretten en historische achtergrondinformatie de organisatiegeschiedenis wat onderbelicht is geraakt. Wat mij betreft geldt eerder het omgekeerde: door die achtergrondinformatie zijn de persoonlijke portretten naar mijn smaak te beknopt. Maar dat is misschien een journalistiek uitgangspunt; dit boek is een - helder en goed geschreven - studie.

Met extra belangstelling heb ik het hoofdstuk gelezen waarin Anne Biegel, de eerste vrouwelijke journalist bij het voormalige dagblad De Tijd,

het woord is. Het aantal vrouwen, onder wie ikzelf, was schaars bij die krant. Ze waren, zo lees ik, afkomstig uit 'de betere milieus'. Zo hoor je nog eens wat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden