Vrouwelijke ontwerpers moesten hun plek in de mode bevechten

Conceptuele ontwerpen van o.a. Marga Weimans en Comme des Garçons. Beeld Gemeentemuseum Den Haag / Alice de Groot

De titel ‘Femmes Fatales’ is wat misleidend, want de expositie in het Gemeentemuseum Den Haag gaat niet over vrouwen die mannen verleiden, maar over vrouwen en kleren die iets betekenen in de mode.

Volgens modeconservator Madelief Hohé is het een wereldprimeur: het Gemeentemuseum in Den Haag heeft de eerste expositie die compleet aan vrouwelijke ontwerpers is gewijd. Ze kwam op het idee toen het traditionele modehuis Dior in 2016 voor het eerst een vrouwelijke ontwerper aanstelde. “Dit thema past goed bij deze tijd van de MeToo-beweging, pussy mutsjes en feministische T-shirt- slogans”, aldus Hohé.

De expositie ‘Femmes Fatales’ heeft zeer diverse invalshoeken. Emancipatie bijvoorbeeld: vrouwelijke ontwerpers moesten zich binnen zien te knokken in het mode-mannenbolwerk. Maar de tentoonstellingsmakers willen ook een verhaal vertellen over technische vernieuwing, over kunstachtige ontwerpen en over confectiekleding die ­uiting geeft aan de positie van vrouwen.

Het vertrekpunt zijn enkele imposante achttiende-eeuwse japonnen. Geschaard om een mannenpop en een kartonnen guillotine met een mand met daarin afgehakte mannenhoofden, verbeelden ze de strijd van de naaisters die toen ijverden voor gelijkstelling met de mannelijke kleermakers. Deze ambachtslieden stonden in hoger aanzien en werkten vanuit andere technieken dan hun vrouwelijke evenknieën. Kort door de bocht: mannen construeerden, vrouwen vouwden en voegden de stof om het lichaam. Na een dikke eeuw knokken kregen de naaisters het in 1781 voor elkaar om het alleenrecht te verwerven op het maken van vrouwenkleding. Een revolutie.

‘Strijd’ lijkt trouwens door de gehele tentoonstelling een rode draad. Dat komt vooral door de te pas en te onpas opduikende protestborden met feministische leuzen waarmee vrouwen ­gelijkwaardigheid en zelfstandigheid eisen. In een kakofonie van bewegend beeld en geluid worden outfits van strijdbare vrouwen getoond. Ze komen op voor het vrouwenkiesrecht, zwiepen met een mattenklopper, dragen minirokken, zweven boven strijkplanken en demonstreren in een exotische fladderjurk met op de achtergrond een ‘baas-in-eigen-buik’-bord. Of ze stellen politieke en sociale thema’s aan de kaak, zoals modeontwerpers Vivienne Westwood en Katharine Hamnett doen. Mode sluit vaak naadloos aan bij maatschappelijke ontwikkelingen.

Achttiende-eeuwse japonnen rond een kartonnen guillotine. Beeld Gemeentemuseum Den Haag / Alice de Groot

Opmerkelijk veel vrouwelijke ontwerpers werken vanuit het materiaal en de specifieke valling ervan. Ze ‘kneden’ graag met hun eigen handen, direct vanuit het materiaal, een japon om een pop. Madeleine Vionnet was daar tijdens het interbellum een ware meester in. Deze methode levert een andere uitkomst op dan een ontwerp dat vanaf een tekening tot stand komt.

Ook nu nog laten juist veel mannen (zoals bijvoorbeeld Karl Lagerfeld) hun vaak summiere schetsen uitwerken en uitvoeren door anderen. Vrouwen werken graag aan ‘verfijning’ en dat laat Iris van Herpen nog steeds goed zien met haar innovatieve (3D-print)technieken.

Comfort en functionaliteit

Vrouwen zouden kleding voor zichzelf ontwerpen en daarom meer gericht zijn op comfort en functionaliteit. Een sterke pleitbezorger van het draaggemak is Coco Chanel. Haar rivaal, couturier Paul Poiret, noemde haar denigrerend ‘dat naaistertje’, maar was ondertussen zeer beducht voor haar concurrentie. Chanel maakte comfortabele kleren waarin vrouwen makkelijk konden bewegen en verwerkte daarin praktische zakken.

Hedendaagse ontwerpers zoals Phoebe Philo, Isabel Marant en Sarah Burton voor Alexander McQueen, maken prettige kleren die vrouwen van alle leeftijden willen dragen en waarin zij zich krachtig voelen. Ook hier speelt het materiaalgebruik weer een belangrijke rol. Bij de gestroomlijnde outfits van Burton is zichtbaar dat ze de stoffen en technieken doorgrondt, waardoor de kledingstukken vanzelf al kracht uitstralen.

Dergelijke ontwerpers beletten de male gaze; de mannenblik die ervan uitgaat dat een vrouw zich kleedt om de man te behagen. De draagster van hun kleding verwordt niet tot een ge-erotiseerd object.

In een kerriegele zaal staan indrukwekkende items die zich afkeren van traditionele kledingvormen. De ontwerpen van Rei Kawakubo, Marga Weimans en Mary Katranzou komen als het ware los van het lichaam en worden zelfstandige kunstobjecten.

Te midden van alle invalshoeken staat een allegaartje aan poppen (‘vrouwen zijn ook allemaal anders’). Tsja. Maar de 133 bijzondere, soms zelfs adembenemende ontwerpen staan er zo nogal zielloos en verweesd bij. De catalogus biedt gelukkig een steviger en sterker onderbouwd inzicht in het werk van vrouwelijke mode-ontwerpers. 

Femmes Fatales, sterke vrouwen in de mode, Gemeentemuseum Den Haag, t/m 24 maart. ­Catalogus €24,95. Zie gemeentemuseum.nl.

Maken vrouwen andere kleding dan mannen?

Zouden vrouwelijke modevorm­gevers anders ontwerpen dan hun mannelijke collega’s? Veertig modestudenten van de Rotterdamse kunstacademie deden onlangs een beeldquiz, met kledingstukken van mannelijke en vrouwelijke designers. De studenten bedachten vooraf zelf criteria en waren ervan overtuigd dat ze het verschil makkelijk zouden zien. Een man ontwerpt meer vanuit het stereotiepe idee dat vrouwenkleding aantrekkelijk moet zijn voor de man (taille-accenten, niet te basic, decoratieve details). Terwijl een vrouw functionele, comfortabele kleding maakt en ook experimenteler durft te zijn. Maar tijdens de quiz klonk al gauw gezucht. De studenten lieten hun criteria varen, hun enige houvast was hun intuïtie. Ongeveer de helft van het gokwerk in dit niet-representatieve onderzoekje was juist.

Lees ook:

Onwaarschijnlijke koppels polderen een jurk

Wat gaat er schuil achter een designerjurk? In ‘Het Leven is een Jurk’ gaan onder anderen Wende Snijders en Annechien Steenhuizen op zoek naar het ideale kledingstuk, samen met een modeontwerper die ze niet konden kiezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden