Review

Vrouw dood, nieuwe schoenen

Opnieuw is er een film van Manoel de Oliveira, de 93-jarige Portugees die steeds meer en steeds aansprekender films maakt naarmate hij ouder wordt. 'Je rentre à la maison' is zijn 35ste film nadat hij in 1931 debuteerde met een korte zwijgende documentaire over de rivier de Douro en in 1942 zijn eerste speelfilm maakte.

Jann Ruyters

Lange tussenpauzen hield hij toen hij jonger was, in het werk gehinderd door het Salazar-regime, maar met twintig films sinds begin 1980 houdt hij er tegenwoordig een Woody Allen-achtig tempo op na. Zo volhardend dat de critici alweer lang geleden de neiging hebben opgegeven om iedere film als zijn testament te betitelen. Al geven films als 'Voyage au debut du monde'(1997) -waarin een oude, zieke man (de laatste filmrol van een fragiele Marcello Mastroianni) de plekken van zijn jeugd bezoekt- daar zeker aanleiding toe, net als trouwens deze laatste film met Michel Piccoli.

Dat tijd, herinnering, sterfelijkheid, verlies, terugkerende thema's zijn in het werk van een regisseur die de 90 is gepasseerd wekt geen verbazing. Wel dat die altijd al erudiete maar wat formalistische, theatrale, en statische films van De Oliveira in plaats van steeds omslachtiger steeds kernachtiger worden, niet duisterder maar helderder, niet zwaarder maar frisser.

Zo ook: 'Je rentre à la maison'. Lichtvoetigheid tegen de verdoemenis, daar draait het om in deze tragikomedie. De gevierde, bejaarde Parijse toneel-acteur Gilbert Valence -met veel empathie en subtiliteit neergezet door de oude Michel Piccoli- verliest plotseling vrouw, dochter en schoonzoon als zij omkomen bij een auto-ongeluk. Aan hem nu de zorg voor zijn verweesde kleinzoon. De acteur krijgt het verschrikkelijke nieuws te horen na afloop van een door De Oliveira kalmpjes uitgerekt toneel-optreden waarin Valence de koning in Ionesco's 'Le roi se meurt' speelt, naast een strenge Catherine Deneuve als zijn koningin. ,,Ach wat een onzin. Ik ben net gisteren geboren'', roept de zich tegen zijn vergankelijkheid verzettende oude dwaas. Of Valence tegen zijn eigen tragedie diezelfde dwaze ontkenning of juist levensvreugde inzet wordt door De Oliveira in het midden gelaten. Hij toont simpelweg hoe diens leven gewoon doorgaat: vaste wandeling, vaste bar, krant, kopje koffie. Nieuwe schoenen. Nieuwe toneelvoorstelling. Kermis. Keten met kleinzoon. Piccoli's van een afstandje gefilmde rituele wandelingen door Parijs ontroeren juist omdat je in het ongewisse blijft over zijn innerlijke gestel. Een grote, veerkrachtige man die eenzaam oogt maar ook eerder blijmoedig dan door het noodlot getroffen. Tegen de tijd dat De Oliveira aan het slot die waarheid weer even terloops en indirect toe laat slaan als in het begin het onheil zelf, was je het ongeluk ook al bijna weer vergeten.

Lichtvoetigheid tegen de verdoemenis in; in die paradox ligt de bekoring van 'Je rentre à la maison'. Alleen al de begin-muziek brengt je in de juiste stemming: 'Sous le ciel de Paris' in draaiorgel-versie: tinkeling en hunkering tegelijk. Vrolijk en oneindig droevig, net als verderop in de film het achter een Parijse etalageruit opdoemende schilderij 'De zingende butler' van Jack Vettriano: Vier sierlijk walsende mensen onder dreigende wolken. Een klassiek gekleed dansend paar met aan weerszijden hun bedienden: een kamermeisje en een butler. De lichamen van de bedienden plooien zich naar die van het paar terwijl ze twee paraplu's hoog in de lucht houden. Klaar om toe te schieten. Het is een mooi, krachtig beeld, dat amuseert en ontroert, zonder dat je meteen snapt waarom. Toont deze verdoemde dans fataliteit of vitaliteit? Dansen tegen de klippen op of de dans die alles overwint?

Het mooie aan het schilderij is dat het zowel het een als het ander laat zien. Al wil je de wals toch laten winnen. Net als in De Oliveira's film. Een film waarin de lichtheid heerst, al weet de duisternis zich af en toe door de kieren naar buiten te wurmen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden