Review

'Vrije opvoeding leidt niet tot vrije mensen'

Een 'opvoedingscatastrofe' volgens de één, een 'opvoedingsnoodtoestand' volgens de ander: Duitsland vraagt zich af wat er mis is met zijn jongeren, wat er mis is gegaan met de opvoeding. Alleen de protestantse bisschop Margot Küssmann van Hannover gaat tegen de doemsfeer in.

Het begon allemaal met een jonge vrouw en moeder, Susanne Gaschke, die de vraag opwierp waarom kinderen en Duitsland niet meer samen lijken te gaan.

In een reeks artikelen in het weekblad Die Zeit en uiteindelijk in haar vorige zomer verschenen boek 'Die Erziehungskatastrophe' bindt Gaschke de strijd aan met de ouders uit de generatie van de naoorlogse geboortegolf, of de 68'ers zoals ze in Duitsland heten. Want zij zijn het die met hun ideaal van de anti-autoritaire opvoeding veel van de huidige problemen veroorzaakt hebben, meent Gaschke. ,,Het is de fundamentele fout van de anti-autoritaire pedagogiek het opvoedingsdoel, de vrije, verantwoordelijke mens, te hebben verward met de weg naar dit doel.' Oftewel: om kinderen op te voeden tot vrije en verantwoordelijke mensen volstaat het niet om kinderen vrij te laten en het ze allemaal zelf uit te laten zoeken. Integendeel: kinderen hebben sterke ouders nodig.

Die arme 68'ers: ze krijgen ook overal de schuld van. Zijn ze soms ook verantwoordelijk voor de schrijffouten die jongeren maken? ,,Het antwoord luidt eenvoudigweg: ja", schrijft Gaschke, zelf geboren in 1967. ,,De 68'ers als bepalende generatie hebben een maatschappelijk klimaat geschapen waarin men niet meer kon vasthouden aan het respecteren van spellingsregels zonder zich een beetje belachelijk te maken - en dat geldt ook voor andere soorten regels.'

Van veel ouders heeft Susanne Gaschke boze reacties gekregen, vertelt zij in het statige pand van Die Zeit in Hamburg. ,,Die maakten bezwaar, vroegen: hoe kun je zoiets beweren. Maar leraren, en meer in het algemeen veel mensen die beroepsmatig met kinderen omgaan, zeiden: 'eindelijk'. Want die professionals kunnen het niet alleen, maar de samenwerking met de ouders is vaak nihil.' Op schoolavonden verwijzen leraren nu soms naar haar boek, weet Gaschke: leraren eisen dat ouders hun kinderen weer opvoeden voor ze ze op school afleveren. ,,Leraren krijgen vaak van ouders de verantwoordelijkheid opgedragen om voor de opvoeding te zorgen, maar het eigen schatje heeft nooit iets misdaan.'

Wat Gaschke beweegt, is dat kinderen uit sociaal-zwakke gezinnen achterop blijken te raken, terwijl het nu juist zo goed zou kunnen gaan. Brede lagen van de bevolking hebben immers toegang tot hoger onderwijs en ook arbeiderskinderen kunnen gaan studeren. Maar juist in sociaal zwakke milieus werkt de tolerante aanpak van de 68'ers niet, betoogt Gaschke, die graag benadrukt sociaal-democrate te zijn, en geen conservatief. ,,Je moet het een kind niet aangenaam maken in zijn zwakke milieu, maar het helpen eruit te komen.'

Zo komt zij op haar belangrijkste punt: opvoeding, of het nu om ouders, leraren of maatschappelijk werkers gaat, moet eropuit zijn karakter te vormen, en dat lukt het beste als de volwassene zelf een voorbeeld is, een pedagogische persoonlijkheid waar de jongere zich aan kan spiegelen, of zich tegen af kan zetten. Ook dat laatste vormt tenslotte.

Opvallend is dat ook de andere publicisten die de laatste tijd in Duitsland het opvoedingsdebat aanvoeren van progressieven huize komen. Het zijn dan ook niet de conservatieven die in het grote Duitse opvoedingsdebat hun gelijk halen, maar eerder de progressieven die aan het twijfelen zijn geslagen.

Zoals de in Duitsland van de tv bekende Petra Gerster en haar man, de journalist Christian Nürnberger, die het boek 'Der Erziehungsnotstand' - De noodtoestand in de opvoeding schreven. Gerster en Nürnberger noemen cijfers die erop duiden dat er reden is voor twijfel aan de manier van opvoeden. Zo is het aantal minderjarigen dat door de politie van geweld wordt verdacht in West-Duitsland sinds 1984 verdrievoudigd. In de Oost-Duitse deelstaat Saksen is dit aantal jongeren in vijf jaar tijd zelfs verzevenvoudigd.

De opvoedingsboekenschrijvers blijken een gevoelige snaar te hebben geraakt. Christian Nürnberger vertelt dat hij nu al een half jaar lang, sinds het boek van hem en zijn vrouw is verschenen, door Duitsland reist om lezingen te geven. ,,En overal is de zaal vol.' Zoals ook weer deze avond, in het Künstlerhaus in München. Het publiek bestaat hoofdzakelijk uit leraren die zich afvragen waarom hun leerlingen minder makkelijk lijken te leren dan vroeger. Nürnberger geeft het antwoord: ,,Alleen opgevoede mensen kun je iets leren.' Volgens hem zijn kinderen tegenwoordig slecht voorbereid op school. ,,Dat komt door ons 68'ers, een generatie waar ik mezelf nog toe reken, maar dat komt ook doordat er een gebrek aan oriëntering is over wat de doelen zijn van opvoeding, en doordat ouders geen tijd meer hebben voor hun kinderen omdat het bedrijfsleven hen in de slag om de marktaandelen jaagt. Voorwaarde voor opvoeden is dat je meester bent over je eigen tijd.'

Maar de opvoedingsraadgevers deinzen er niet voor terug om op veronderstelde oorzaken van opvoedingsproblemen te wijzen die nog gevoeliger liggen. Eénoudergezinnen bijvoorbeeld. Veel gewelddadige jongeren zijn ofwel vaderloos, of ze hebben een stiefvader, die vaak ook gewelddadig is, of ze hebben een vader in de gevangenis, zo melden Gerster en Nürnberger. Een-oudergezinnen zijn dus niet ideaal. ,,Moeders die, met grote persoonlijke inzet, hun kinderen (alleen) opvoeden, lezen dit hoofdstuk waarschijnlijk met toenemend onbehagen', sussen Gerster en Nürnberger in hun boek. ,,Maar niet wij wijzen die een-oudergezinnen af, maar de kinderen.'

Susanne Gaschke noemt een ander, eveneens uiterst gevoelig liggende oorzaak van opvoedingsproblemen: werkende moeders. Zelf een werkende moeder, benadrukt ze dat het een vooruitgang is dat vrouwen nu, anders dan hun eigen moeders destijds, kunnen werken. Toch wil Gaschke ook graag op de andere kant van de medaille wijzen, op de nadelen voor de kinderen. ,,Het is oneerlijk te doen alsof de oudere, afwezige moeders (van nu) voor kinderen beter zijn dan de jongere, aanwezige moeders van dertig jaar geleden.'

Wie het debat over de 'opvoedingscatastrofe' te veel wordt en concludeert dat het maar beter is helemaal geen kinderen op de wereld te zetten, wordt door Gaschke ook op de korrel genomen. Mensen met kinderen mogen dan fouten maken, de kinderlozen, met name de bewust kinderlozen onder hen, maken er nog meer. Kinderen krijgen is een beslissende stap naar volwassenheid. Veel bewust kinderlozen willen helemaal niet volwassen worden, betoogt Gaschke: ,,De bewuste kinderloosheid moet hun juist de privileges van de jeugd garanderen: spontaniteit, tijd voor zichzelf, belastbaarheid op het werk, vrije keuze van relaties, nergens rekening mee hoeven houden - en dat alles niet op zakgeldniveau, maar bij een comfortabel inkomen.' De zo polemisch schrijvende Gaschke, die als ze spreekt overigens meer twijfels toont, raakt hier aan een punt dat in Duitsland langzamerhand op een nieuwe politieke scheidslijn begint te lijken: de ergernis van mensen met kinderen aan mensen zonder kinderen. Terwijl mensen met kinderen de taak op zich nemen de toekomstige generatie op te voeden, met alle kosten van dien, pogen de kinderlozen zo lang mogelijk kind te blijven, zo verwoordt Gaschke het verwijt. De samenleving telt daardoor steeds minder kinderen en wordt tegelijk steeds infantieler. In zo'n samenleving wordt opvoeden moeilijker, en dat is niet de schuld van de mensen met kinderen, zo stelt Gaschke voor de verandering de ouders eens gerust.

En anders is er voor ouders altijd nog troost bij Margot Küßmann, de protestantse bisschop van Hannover. Zij heeft eind vorig jaar een boek geschreven om aan alle eerdere boeken over opvoedingscatastrofe en opvoedingsnoodtoestand een einde te maken. Met haar opgewekte, soms naïeve maar vaker aanstekelijke toon, vertelt zij hoe zij haar vier dochters opvoedt.

Een paar zaken staan in huize-Küßmann buiten kijf. Zo wordt er eens per dag gezamenlijk gegeten, aan een tafel. ,,De vele kinderen en jonge mensen die ik in de loop der jaren aan onze grote houten tafel heb meegemaakt, waren dat niet gewend. Voor hen was ons gezamenlijk eten vaak een bijzondere belevenis.'

Opvallend is dat Küßmann, met haar sterke overtuigingen, toleranter is en minder droevig gestemd over jong zijn in Duitsland dan de linkse tobbers onder de opvoedingsboekenschrijvers.

Voor de protestantse bisschop staat opvoeding niet opzichzelf, maar is het ingebed is in alle andere aspecten van haar leven. Het is voor haar niet iets om over te tobben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden