Review

Voorwerpen en gebaren moeten voor zichzelf sprekenCHINEES-AMERIKAANSE SCHRIJFSTER MEI NG

Uitgeverijen spelen handig in op actuele gebeurtenissen in China: zo werd de publicatie van 'Falling leaves, the true story of an unwanted Chinese daughter' van de uit Hongkong afkomstige Adeline Yen Mah opgehouden tot het moment dat de voormalige Britse kroonkolonie aan de Chinezen werd overgedragen. Het betreft hier zonder uitzondering persoonlijke memoires, geschreven door goed opgeleide vrouwen, die prima in staat zijn om ook de begeleidende promotie-activiteiten zoals lezingen en interview-sessies op een overtuigende manier tot een goed einde te brengen.

GERTJAN VINCENT

Amy Tan, de succesvolle auteur van romans als 'The joy-luck club' en 'The kitchen god's wife' heeft zo haar bedenkingen bij het commerciële succes van haar Chinese collega's. Het beeld dat in bovengenoemde boeken van China getekend wordt, is volgens haar te veel toegeschreven naar wat de Amerikanen daarvan verwachten: een moderne variant van het Gele Gevaar, wrede communisten zonder enig gevoel of mededogen.

Eva Hung, redactrice bij een uitgeverij die veel Engelse vertalingen van Chinese romans op de markt brengt, gaat zelfs nog verder: dat 'Wilde zwanen' niet in China is gepubliceerd, heeft volgens haar niet alleen te maken met de weigering van Chang om haar kritiek op de autoriteiten te verzachten, maar vooral met het feit dat wat zij beschrijft zo herkenbaar is voor iedereen, dat het daar als volstrekt banaal ervaren zou worden.

Je kunt je onderhand afvragen of het nog wel zo voordelig is om als Chinees-Amerikaans schrijfster geëtiketteerd te worden: het gevaar bestaat dat je onmiddellijk als de zoveelste Jung Chang-kloon in een hokje wordt gestopt.

Wie met dat soort verwachtingen de roman 'Eating Chinese food naked' ter hand neemt, komt bedrogen uit. Het debuut van de schrijfster Mei Ng (spreek uit: Mei Ing), die in 1966 in Queens, New York werd geboren, is eerder te vergelijken met het werk van de tweede generatie allochtone schrijvers die op het ogenblik in Nederland furore maken.

In 'Naakt Chinees eten', zoals de Nederlandse vertaling luidt, beschrijft ze het turbulente leventje van Ruby Lee, een jonge vrouw die heen en weer geslingerd wordt tussen de zuigkracht van haar Chinese familie en de hang naar vrijheid zoals ze die ervaren heeft tijdens de vier jaar dat ze zich aan de universiteit met Vrouwenstudies heeft beziggehouden. Haar besluit om na die periode weer thuis te gaan wonen, is voor een belangrijk deel terug te voeren op haar gevoelens van solidariteit met haar moeder, die al jarenlang zucht onder de liefdeloze tirannie van haar echtgenoot. Ruby's onrust komt ook tot uiting in haar ambivalente seksuele gevoelens: met haar vriend Nick heeft ze een losvaste verhouding, maar diep in haar hart verlangt ze naar een relatie met een vrouw. Aan het slot van de roman gaat ze weliswaar weer op zichzelf wonen, maar in wezen is er niets veranderd.

De Nederlandse editie is eigenlijk een primeur omdat de Amerikaanse versie, die kortgeleden in New York uitkwam, enige vertraging had opgelopen. Misschien is dat ook wel de verklaring voor het feit dat Mei Ng de moeite heeft genomen om een weekend vanuit New York over te wippen om wat interviews te geven. “Weet je”, zegt ze in de lounge van haar hotel in Amsterdam, “ik vond het ook wel interessant om tegen mijn vrienden te kunnen zeggen: 'Ik ga even een weekendje naar Holland' en om hun vertwijfelde reactie te horen: 'Waar naartoe?!' Bovendien was ik er wel aan toe om er even tussenuit te gaan, want ik heb tien jaar lang met kortere en langere tussenpozen op mijn kamertje aan dit boek zitten werken. Die vertraging in Amerika was voor een deel mijn eigen schuld: ik vond het erg moeilijk om er een passend einde voor te vinden en wilde het manuscript daarom niet eerder uit handen geven, zodat mijn redacteur er op een gegeven moment ook een beetje wanhopig van werd!

De in 1995 bij uitgeverij Meulenhoff verschenen bundel 'States', een bloemlezing van nieuwe verhalen uit Noord-Amerika opent met het eerste hoofdstuk uit 'Naakt Chinees eten'. In haar zojuist verschenen roman blijkt die tekst een complete metamorfose te hebben ondergaan: zo is het vertelperspectief verschoven van een ik-verteller naar een derde persoon: “Ik vond die ik-persoon wat al te intiem”, zegt Mei Ng, “vooral omdat de ik-figuur van Ruby heel wat autobiografische trekjes heeft. Bovendien geeft een ander perspectief wat meer ruimte om ook de andere personages goed uit de verf te laten komen. Als ik erop terugkijk, heb ik in die eerste versie te veel tegelijk willen vertellen. Ik wist op dat moment nog niet precies waar het allemaal naar toe moest, of ik het accent zou leggen op de moeder-dochterrelatie of op de driehoek tussen vader, moeder en dochter. Het schrijven was een moeizaam proces. Soms zat ik eindeloos te wachten of er iets bruikbaars uit zou komen, maar uiteindelijk moest ik daar toch doorheen om te ontdekken hoe ik het beter aan kon pakken.”

Het decor van haar roman is een krappe vierkamerwoning. Ruby's vader heeft een wasserij aan huis waardoor er weinig woonruimte overblijft. Moeder trekt zich terug in het souterrain, een rommelige ruimte waar ze zich veilig voelt voor de denigrerende opmerkingen van haar echtgenoot, terwijl vader zich in de huiskamer verschanst in zijn luie stoel, omgeven door een walm van sigarenlucht, waar zijn vrouw zo'n gruwelijke hekel aan heeft. Die deprimerende omstandigheden missen hun uitwerking niet: Ruby is zelf ook onberekenbaar in haar relatie met Nick. Haar wisselvalligheid drijft hem af en toe tot wanhoop.

“Als je zelf het product bent van liefdeloosheid”, zegt Mei Ng, “is het erg moeilijk om liefde aan een ander te geven omdat je het zelf niet ervaren hebt. Daar worstelt Ruby mee. Haar vader heeft haar moeder gekozen op grond van een foto. Het aantal huwbare vrouwen in Chinatown was klein, dus ging hij haar ophalen in China. Romantische liefde is een typisch westers idee. 'Houden van? Daar geloven Chinezen niet in', zegt haar moeder. In China staat de liefde voor de familie veel hoger aangeschreven. Dat betekent overigens niet dat er geen sprake is van liefde is in het verhaal: Ruby heeft een heel sterke binding met haar moeder omdat die haar heeft toevertrouwd dat zij het enige kind is dat zij echt gewild heeft.”

Tijdens haar opleiding Vrouwenstudies aan Columbia University raakte Mei Ng vooral gefascineerd door het werk van Toni Morrison, Maxine Hong-Kingston en Carson McCullers, vrouwen die een krachtig, eigen geluid toevoegden aan de overwegend door mannen gedomineerde literaire canon. Zij inspireerden haar om van Ruby een sterk karakter te maken, dat zich niet door anderen de wet zou laten voorschrijven. Vanuit datzelfde perspectief maakte Mei Ng de moeder-dochterrelatie tot de belangrijkste pijler van haar roman. Twee vrouwen die samen een bastion vormen tegen de vader die zijn vrouw als een voetveeg behandelt en op een gegeven moment tegen Ruby zegt: 'Wat een drol, die moeder van je'.

Geconfronterd met die passage reageert Mei Ng wat geschrokken: “Staat dat er echt? Dat is wel heel sterk uitgedrukt! In de originele tekst heeft de vader het over een 'slob' (een sloddervos/een lomp persoon). Hij bedoelt wel ongeveer hetzelfde, maar het klinkt toch wat minder hard. Ruby haat hem op dat soort momenten, maar heeft soms ook medelijden met hem: in de keiharde strijd om als immigrant het hoofd boven water te houden, heeft hij weinig tijd gehad om zich ook emotioneel te ontplooien, zodat hij zijn kinderen van zich vervreemdt. Ruby's zus Lily weigert acht jaar lang een woord met hem te wisselen. Chinese families kunnen zo hard zijn, misschien is dat terug te voeren op het primaire instinct om te overleven.”

In Nederland ligt het predikaat 'spreekbuis van de tweede generatie” nogal gevoelig. Zo wil de in Marokko geboren, maar in het Zuid-Hollandse Arkel getogen schrijver Hafid Bouazza op de eerste plaats als Nederlandse auteur beoordeeld worden. Mei Ng kan zich dat wel voorstellen: “Ik schrijf weliswaar vanuit Chinees-Amerikaans perspectief, maar het is ook erg Amerikaans. Ik realiseerde me dat pas goed toen ik een paar jaar geleden samen met mijn moeder en een paar tantes naar China ging. Ik was er nooit geweest en voelde me er ook absoluut niet thuis. Bovendien was er het taalprobleem. Mijn moeder speekt nog Kantonees, maar voelde zich in Peking ook een buitenstaander, want daar spreken ze Mandarijns. Van tevoren heb ik haar echt moeten overhalen om mee te gaan. Ze had de interesse in haar vaderland verloren. Toch is die reis voor haar meer geworden dan alleen een toeristisch tripje: haar ouders zijn toen zij in Amerika zat gestorven en nu was ze in staat om bij hun graf de rituele ceremoniën te verrichten. Ik was vooral verbaasd om de familie van mijn vader te ontmoeten, de vreemde gewaarwording dat daar op het platteland in de provincie boeren rondlopen die een treffende gelijkenis met je vader vertonen! Maar ook al voel ik me Amerikaans, ik zal toch nooit loskomen van mijn specifieke achtergrond. Dat is de wereld die ik het beste ken en daarom denk ik dat ook mijn volgende boeken vanuit die leefwereld geschreven zullen worden.”

De schrijfstijl van Mei Ng valt misschien nog het best te omschrijven als een Chinese variant van het Hollandse huiskamer-realisme. Minutieus noteert ze alle details van het interieur, van de bonte verzameling todden in het souterrain van haar moeder tot de strikjes om de keurig gestreken pakketjes wasgoed in het domein van de vader. Psychologische overwegingen spelen nauwelijks een rol. als een camera registreert ze koel en doeltreffend de handelingen van haar personages in het verstikkende decor van die piepkleine woning: “In de eerste versie was mijn stijl meer surrealistisch, maar ik heb dat veranderd omdat een directe benadering volgens mij beter werkt. Voorwerpen en gebaren moeten voor zichzelf spreken, de psychologische lading kan de lezer zelf wel invullen. Het sluit ook beter aan bij de cultuur waarin ik ben opgevoed: Chinezen zijn nu eenmaal mensen van weinig woorden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden