Interview

Voorwaar een uitdaging: Camperts klassieker 'Het leven is verrukkulluk' verfilmen

Componist Theo Nijland (links) overlegt over de filmmuziek van 'Het leven is vurrukkulluk' met filmregisseur Frans Weisz en (foto midden) met bigbandleider David Kweksilber. Beeld Werry Crone

In de rubriek 'De Schepping' vertellen kunstenaars over de totstandkoming van hun werk. Deze keer: Theo Nijland, hij schreef het scenario en de muziek voor de film 'Het leven is vurrukkulluk'. Lastig, want er zit eigenlijk geen echt verhaal in. 'Iedereen kletst maar een eind weg.'

Hij had al afscheid genomen van zijn vrienden en had er vrede mee dat hij zou sterven. Na een gescheurde aorta balanceerde (liedjes)schrijver en componist Theo Nijland (63) in 2015 op het randje van de dood. Het filmscenario waaraan hij op dat moment werkte, naar het beroemde boek 'Het leven is vurrukkulluk' van Remco Campert, zou hij dan ook nooit voltooien. Dacht hij. Ternauwernood redde hij het tóch.

Daarna pakte Nijland de draad weer langzaam op. Al heeft zijn ernstige ziekte wel iets veranderd. "Ik merk dat ik anders in de dingen sta." Vroeger zou hij meer genoten hebben van drie dagen in de studio met de beste bigband van Nederland; Nijland componeerde namelijk ook de muziek van 'Het leven is vurrukkulluk'. "Ik vond het nu ook te gek, maar toch... Ik houd meer afstand, terwijl ik van nature al zo afstandelijk ben. Ik heb er geen last van als ik alleen achter de laptop zit of aan de vleugel als ik optreed. Maar wel in het gezelschap van mensen: hoe verhoud ik me tot ze? Wat pik ik nog? Waar heb ik gewoon schijt aan nu? Ik had al afscheid genomen van het leven en het is heel gek als dat opeens niet door gaat." Dan monter: "Misschien moet ik daar eens met iemand over gaan praten."

Theo Nijland is een van de beste tekstdichters van Nederland; zijn prijzenkast bevat onder meer twee keer de Annie M.G. Schmidtprijs voor het beste theaterlied. Als componist werkte hij al eerder samen met regisseur Frans Weisz, bijvoorbeeld bij de serie 'Bij Nader Inzien'. Ook schreef hij eerder scenario's, zoals van de tv-serie 'Ouwe Koeien', met Ellen Vogel en Adèle Bloemendaal.

Op zijn werkkamer in zijn dijkhuis in Zuidoostbeemster, vertelt Nijland hoe hij als scenarioschrijver en componist betrokken is geraakt bij 'Het leven is vurrukkulluk'. De roman van Remco Campert uit 1961 - vandaar de bijzondere spelling van de titel - beschrijft één dag uit het leven van de vrienden Mees en Boelie. Zij ontmoeten in het Amsterdamse Vondelpark het meisje Panda met wie zij samen de dag doorbrengen.

Het boek van Campert bleek lastig te verfilmen. Filmregisseur Frans Weisz koesterde al jaren de wens, maar steeds lukte het niet. Voor Nijland hebben drie andere scenarioschrijvers er hun tanden op stuk gebeten. Nijland: "Een jaar of vijf geleden werd ik gebeld door producent Matthijs van Heijningen. Of ik het scenario wilde schrijven voor deze film. Toen ben ik het boek gaan lezen. Het is lastig, want er zit geen echt verhaal in. Iedereen kletst maar een eind weg. Dat is grappig, want het is goed geschreven. Maar voor een film kan dat niet. En het speelt zich af op één dag, ook best ingewikkeld. De sfeer is indolent, want ze zijn allemaal katerig en moeten de dag zien door te komen."

Tekst loopt verder onder de foto

Nijland: "In het boek kom je weinig te weten over waar ze vandaankomen." Beeld Werry Crone

Vervreemdend

"Plotseling had ik een idee, een ingang: de personages leven in het verleden maar lopen rond in het nu. Dat kun je zien aan de interieurs en de exterieurs. Als ze buiten zijn is 't het heden, als ze binnen zijn, zitten ze in de jaren zestig. Dat is verwarrend, vervreemdend. In het boek kom je weinig te weten over waar ze vandaankomen, daarom heb ik een proloog geschreven, waarin je iedereen volgt. Flitsen van wat ze de nacht ervoor hebben meegemaakt. Dan zie je hoe Mees het uitmaakt met zijn oudere vriendin, hoe Panda haar geliefde, een vrijheidsstrijder, op de trein zet en hoe de moeder van Boelie wordt opgepakt wegens dronkenschap. Het hele idee daarachter is: de mens is niet veranderd, elke generatie zet zich af, wordt verliefd, moet de seks ontdekken en te veel zuipen. Je zou kunnen zeggen dat de film over de liefde gaat, maar het is geen 'romcom' geworden. Ik vond het te flauw om een film te maken over twee jongens die om een meisje vechten."

Was het moeilijk om aan dat beroemde boek van Campert te zitten? "Nee", zegt Nijland onmiddellijk. "Ik heb het twee keer gelezen en daarna terzijde gelegd en gewoon de film geschreven." Hij kreeg de vrije hand en gaf zowel Mees als Boelie ouders, die ze in het boek niet hebben. Panda niet, die wilde hij een mysterie laten. "Zij zegt dan tegen Mees: 'O, je hebt echt ouders'. Zegt Mees: 'Ehm, jij niet dan?' 'Nee', zegt Panda dan, 'Ik heb ze niet gekregen.' Dat vind ik dan leuk."

"Ik ben ontzettend gaan houden van dit verhaal. Als ze nu zouden zeggen: 'Theo, er moet toch nog een laag bij', dan kruip ik met liefde weer achter de laptop. Ik hou echt van elke zin in dit scenario. Je moet net zo lang doorgaan tot je dat bereikt. Gelukkig vonden de acteurs ook dat het lekker speelde."

Jazz ademen

Naast het scenario schreef Theo Nijland de filmmuziek. En dus staat er, op een zonnige nazomerdag enkele maanden eerder, een groepje muzikanten op straat voor een loods op een industrieterrein in Amsterdam-West. Ze genieten van hun korte pauze. Daarvoor zaten ze binnen, in een grote kring rond enorm veel apparatuur, statieven en microfoons. En hun instrumenten natuurlijk: fagot, dwarsfluit, saxofoon, trompet, marimba, percussie en een keyboard onder andere. Het twintigtal musici vormt, onder leiding van klarinettist David Kweksilber, een bigband die te zien en te horen is in 'Het leven is vurrukkulluk'.

In de loods wordt hard gerepeteerd aan de filmmuziek. Nijland wilde vooral een jazzy geluid. "Dat zit in het boek. De personages Mees, Boelie en Panda ademen jazz, dus dat heb ik overgenomen in het scenario en de muziek. Bij deze repetitie dirigeert David, maar straks bij de opname wordt er gebruikgemaakt van een 'click track'." Dat is een soort digitale metronoom, nodig omdat de muziek spatgelijk moet lopen met de beelden. "De openingsscène van de film en de laatste scène zijn eigenlijk een soort clip op muziek. Dat werkt heel goed. Bij de ontmoeting tussen Panda, Mees en Boelie begint de film pas echt. De eerste zin is van Panda, die zegt: 'Nou, gaan we nog wat doen?'"

Tijdens de bandrepetities benadrukt bandleider David Kweksilber keer op keer dat er 'strak' gespeeld moet worden, zonder al te veel swing of vibrato. Wat voor sommige doorgewinterde jazzmusici nog best lastig is. Nijland zit aan de kant mee te wiegen op de maat en luistert geconcentreerd. "Niet schleppen," roept Kweksilber, "Strak op de tel graag. En maak lange lijnen, dan past het goed in de flow van de film straks." Elke scène wordt nauwgezet gerepeteerd zodat de opnames later sneller zullen verlopen.

Hoe anders is het om filmmuziek te maken? "Louis Andriessen, de grote componist, heeft tegen mij gezegd: 'Filmmuziek is halve muziek'. En hij heeft gelijk. Ik componeer absoluut andere muziek dan wanneer er geen beeld bij zou zitten. Ik heb voor deze film eigenlijk een hoorspel gemaakt. Als een sfeer, een moodboard kun je het ook noemen. Je leidt het publiek met muziek mee en het zorgt voor gevoel."

Hoe lang duurde het componeren? "Dat weet ik niet meer... Ik deed ongeveer een scène per dag. Maar de hele proloog en de finale, daar heb ik best lang over gedaan. Dat moest meer bezinken. Ik geloof dat de gemiddelde componist hoogstens anderhalve minuut per dag doet. Ik ben een ochtendwerker, ik begin vroeg en dan door tot een uur of twee, drie en dan ga ik iets anders doen. Dan is mijn harde schijf vol."

Tekst loopt verder onder de foto

Partituur van de muziek van Theo Nijland bij 'Het leven is vurrukkulluk'. Beeld Werry Crone

Een ander vaatje

"Componeren gaat bij mij sneller dan schrijven. Je tapt uit een heel ander vaatje. Bij mijn liedjes doe ik altijd langer over de tekst dan over de muziek, daar moet ik harder voor werken. Ik ga achter mijn vleugel zitten en probeer op mijn gevoel en mijn gehoor een thema neer te zetten. Dat speel ik in en daar maakt de computer meteen noten van."

Na de eerste opzet heeft Nijland de muziek aan regisseur Frans Weisz laten horen, want alles gaat in overleg. "Hij was hier heel blij mee, hij vond het zo mooi, hij liet het aan iedereen horen." Nijland tovert met zijn computer de complete score tevoorschijn, alle instrumenten, inclusief klingelende trams en een kerkklok nu en dan. "Dat doe ik om meteen een totaalbeeld te krijgen." Per scène nam hij zo de muziek door met Weisz. "Frans had de bigband bedacht, dat vond ik een goed idee." En dus componeerde Nijland muziek voor veel koperblazers, wat een heel eigen geluid geeft aan de film. Is zijn muziek moeilijk te spelen voor anderen? "Ja, dat bleek best lastig, grappig genoeg. Ik heb geen conservatorium gedaan, dus ik schijn wonderlijke dingen te doen. Die klinken in mijn oren goed, dus die schrijf ik op, maar dat is soms blijkbaar niet volgens het boekje. Dat maakt het ook leuk, vind ik."

Met het schrijven van het scenario zit Nijland in het voortraject van de film, met het componeren in het natraject. Zou hij dan niet liever ook het gedeelte in het midden hebben gemaakt? "Als regisseur? Nee hoor, op een set staan is echt een ander vak, daar moet je ook andere eigenschappen voor hebben. Frans kende vroeger alle namen van de figuranten, ik kan nog geen drie namen onthouden, haha. Maar nee, ik vind het hier thuis het lekkerst. Ik ben dol op film, echt, en ik zou heel graag nog eens een scenario voor een speelfilm schrijven. Deze film is een heel lang lied waar ik heel lang over gedaan heb."

De film 'Het leven is vurrukkulluk' - naar het boek van Remco Campert is vanaf donderdag te zien in de bioscoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden