Voor regisseur Guy Weizman is Huxleys ‘Brave New World’ zo eng nog niet

Guy Weizman Beeld Valentina Vos

In een toneelversie van ‘Brave New World’ geeft regisseur Guy Weizman een eigentijdse reactie op Huxley’s schrikbeeld van een gerobotiseerde maatschappij. ‘Als we erin slagen een technisch perfecte maatschappij te fabriceren, wat is daar dan op tegen?’

“Ik was een jaar of zestien, zeventien toen ik ‘Brave New World’ van Aldous Huxley en ‘1984’ van ­George Orwell voor het eerst las. Dat een utopie op zo’n kille toekomst uit kon draaien, vond ik moeilijk te verteren. We moeten zorgen dat het nooit zover komt, was de algemene opinie. Inmiddels kijk ik daar toch wat anders tegenaan.” 

Regisseur en artistiek leider Guy Weizman (1973) brengt nu bij zijn gezelschap Noord Nederlands Toneel (NNT) een groots opgezette toneelversie, ‘Brave New World 2.0’, in een hightech ambiance. Met schrijver Rik van den Bos zette hij zich aan een herdefiniëring van wat in Huxleys tijd een schrikbeeld was. 

In zijn roman schetst Huxley een totalitair geleid systeem waarin de slimste, sterkste mensen de voorkeur krijgen en technologie – er wordt geen kind meer natuurlijk geboren – een grote rol speelt. 

Mensen accepteren deze situatie door de drug soma, die een roes van tevredenheid bezorgt en kosteloos wordt verstrekt. Robots, in-vitrofertilisatie (ivf), kunstmatige intelligentie of algoritmen: het wordt nu al relatief gewoon gevonden. De vraag is: maakt al die techniek de wereld beter?

Perfecte maatschappij

“Een paar jaar geleden was het vluchtelingenprobleem voor mij de aanleiding me er weer in te verdiepen”, zegt Weizman. “Ik realiseerde me dat de muur tussen kansrijk en kansarm steeds hoger wordt en dat het toeval waar je geboren bent, bepaalt waar je bij hoort. Omdat ik me afvroeg of de huidige technologische ontwikkelingen die muur hoger of lager kunnen maken, ben ik opnieuw Huxley gaan lezen. Van de twee hoofdzaken – een centraal geleid, goed functionerend systeem en het kweken, en beheersen, van een biologisch reservoir – vroeg ik me opnieuw af of je die technologische ontwikkelingen ook positief kunt aanwenden. 

“Als we erin slagen een technisch perfecte maatschappij te fabriceren, waarin iedereen harmonieus en gelukkig kan leven, wat is daar dan op tegen? En kweekkinderen? Ik heb zelf een zoon. Bij zijn geboorte zag ik hoeveel pijn moeders moeten lijden. Verschrikkelijk vond ik dat. Dat kun je toch voorkomen door na ivf embryo’s in een warm bad te laten groeien?! 

Mijn eigen moeder zei dat na de bevalling een engel haar een harde klap op het hoofd gaf en dat zij meteen alle pijn weer was vergeten. Maar die engel is bij een kweekbad niet meer nodig. En ja, over wat natuurlijk of onnatuurlijk is, kun je van mening verschillen. Zo zei een vriendin laatst: vrijen om een kind te maken is zó 2012.”

Privacy

“Natuurlijk, zo’n geleide samenleving is afhankelijk van de programmeur. Die moet bijvoorbeeld geen racist zijn. Er zijn meer redenen om bang te zijn voor zo’n geleide, technologische samenleving, maar toch: het is ­naïef te denken dat we alle technologische ontwikkelingen kunnen terugdraaien. Die gaan sneller dan wij. Ik heb mijn privacy allang overgedragen, onder meer aan de overheid. In feite zijn we zelf allang ­geüpgraded. Dat ik in contact kan blijven met mijn familie ver weg, is vanzelfsprekend. Én dierbaar. Andersom, als je in de pre-computertijd in het ziekenhuis kwam, miste er altijd wel een dossier.

“Ik zeg hiermee niet: een perfect geregeld systeem is het beste. Wel dat we open moeten staan voor het profijt. Wat ik met de voorstelling wil doen, is laten zien dat ook dan menselijk contact, of dat nu in het echt of digitaal plaatsvindt, nog van het allerhoogste belang blijft. En daar hoort die muur niet bij. Dat is het statement dat ik wil maken.”

‘Brave New World 2.0’ is verre van een een-op-eenbewerking. Behalve Huxley en Orwell hebben de makers ook werk van Naomi Klein, Thomas Piketty, Kurt Vonnegut of een tv-serie als ‘Real Humans’ als inspiratiebron gebruikt. “Ik wist niet zo veel van die digitale wereld”, zegt schrijver Rik van den Bos (1982), “en ben er heel diep ingedoken om er grip op te krijgen. Als vanzelf zitten er in het stuk dan links naar deze werken. Kris (Kelvin) bijvoorbeeld, hier een vrouwelijk personage, is de naam van de hoofdpersoon uit de film ‘Solaris’. Eigenlijk zijn die links verstopte odes.”

In de gecomputeriseerde wereld van het stuk vertegenwoordigen drie personages verschillende houdingen. Troy is een wereldverbeteraar met een hang naar de oude wereld, maar ontdekt dat hij daar niet meer kan aarden. Alex onderneemt, geschokt door haar verliefdheid op een robot, radicaal actie om te testen of zijzelf mens of robot is. Kris maakt, overtuigd van de superioriteit van machines, de ultieme oversteek naar een ander lijf.

Andere theatertaal

Volgens schrijver Van den Bos wil Weizman inhoud zo veel mogelijk in beeld vertalen. Zelf doet Van den Bos dat liever via karaktertekening en emoties. Van den Bos: “We hebben daar diepgaande en felle gesprekken over. Bij deze manier van werken is het vechten voor je eigen discipline. En intussen openstaan voor een andere theatertaal.” 

Voor Weizman is de samenhang tussen de verschillende disciplines – toneel, dans, muziek, vormgeving – noodzaak. Vandaar opnieuw de samenwerking van Noord Nederlands Toneel met Club Guy & Roni, Asko I Schönberg en Slagwerk Den Haag. Weizman: “Het is een gesamtkunstwerk. Dat vind ik het mooiste om te maken. Ik ben er al zeker tien jaar mee bezig: voorzichtig mensen uit verschillende disciplines bij elkaar brengen. Je buiten je eigen comfortzone durven begeven. Voor dansers is een dialoog moeilijk, voor acteurs is het lastig in een groep mee te bewegen. 

“Qua voorstelling en thema is ‘Brave New World 2.0’ eigenlijk een fysiek lichaam tegenover de digitale, technologische wereld waar het stuk over gaat. Wat we ook proberen, de natuur blijft sterker dan wetenschap. Dat geloof ik oprecht. Óf ik geloof? Ja… maar in wat?! In toeval, dat is het allerleukst.” 

‘Brave New World 2.0’ door Noord Nederlands Toneel. Première 9 maart in de Groninger Stadsschouwburg. Tournee t/m 18-5. Info: www.nnt.nl

Elke week nieuwe voorstellingen, besproken door onze recensenten. U leest ze hier.

Lees ook:

Het belang dat iemand kijkt naar het lijden

Kijken naar andermans leed zorgt voor schuldgevoel. Maar níet kijken naar andermans leed, is erger. Dat ontdekte choreograaf Guy Weizman, die er bij het Noord Nederlands Toneel een voorstelling over maakte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden