InterviewPierre Bokma

Voor hij opgaat, poetst acteur Pierre Bokma minutieus zijn schoenen

Pierre Bokma: ‘Als er wordt geroepen dat we op moeten, zijn er collega-acteurs die moeten overgeven, nog een keer naar de wc gaan of die zich opnieuw aan- en uitkleden.’ Beeld Rosalie van der Does
Pierre Bokma: ‘Als er wordt geroepen dat we op moeten, zijn er collega-acteurs die moeten overgeven, nog een keer naar de wc gaan of die zich opnieuw aan- en uitkleden.’Beeld Rosalie van der Does

Wat doen artiesten voordat ze oog in oog staan met hun publiek? Met welke rituelen bezweren ze hun podiumangst of dwingen ze succes af? Aflevering 4 van een serie. In de kleedkamer van acteur Pierre Bokma gebeurt van tevoren van alles.

Ally Smid

Wat je aan je militaire dienstplicht al niet over kunt houden. Voor acteur Pierre Bokma is dat veel. Als ‘ontregeld kind’ dat in verschillende pleeggezinnen zat, bood het leger hem kameraadschap, structuur en discipline. Schoenen poetsen hoorde daarbij. Hij doet het nog steeds, soms ook voor het opgaan voor een theatervoorstelling. Kan hij zich even helemaal op dat klusje concentreren.

Collega-acteurs zijn het inmiddels gewend. Oh, Bokma is even aan het poetsen. Ook tijdens dit gesprek, in de hal van het Amsterdamse stadhuis - theaters zijn dicht, het stadhuis is open - zien de schoenen van de veelgeprezen acteur er picobello uit. “Kijk ze eens glimmen. Ik was tijdens mijn dienstplicht in Duitsland officier, die moest er perfect uitzien. De huzaren ook, maar officieren zeker. Als je er ongepoetst bij liep, moest je je melden. Die jongens ook bij mij, maar ik was er redelijk coulant in, hoor.”

Toen hij afgelopen najaar in de Amsterdamse schouwburg drie avonden achter elkaar Shakespeare’s King Lear in het Duits speelde met het Schauspielhaus Bochum, onder regie van Johan Simons, poetste hij zijn koningslaarzen ook steeds even op. “Dan vraag ik schoensmeer, en poets ik. In alle stilte. Het is een handeling waarbij alles horizontaal en verticaal stilstaat, als een raster. Een soort meditatie, ja. Heel kort en heel diep.”

Sommigen raken in paniek

Waar hijzelf een rustig en duidelijk ritueel heeft voor het opgaan, halen sommige medeacteurs de uren voor ze op moeten de raarste fratsen uit of raken in paniek. “Als er wordt geroepen dat we op moeten, zijn er mensen die moeten overgeven, nog een keer naar de wc gaan of die zich opnieuw aan- en uitkleden.”

Bovenmatige dwangneuroses, weet Bokma. “Pas als ze die handeling hebben verricht, voelen zij zich mentaal in evenwicht. Het is vaak Aberglaube, bijgeloof.”

Nee, zich bemoeien met de geestesgesteldheid van de ander doet hij niet. Tenzij sprake is van een noodsituatie. “Dat gebeurde één keer. Een extreem gevoelige actrice kreeg een totale zenuwinzinking. Niet te doen. Ze was alleen maar aan het schreeuwen en gillen. Na tien minuten trad er geen verbetering op, ik besloot toen: we gaan niet spelen. Heel erg is dat.”

Wat is zijn geheim, hoe concentreert hij zich in de uren voor een voorstelling waarbij hij, zoals vaak, veel tekst heeft? “Tegenwoordig ben ik niet meer bezig met dat concentreren. Lange tijd was dat concentreren bij mij een groter ding dan waar het in eerste instantie voor bedoeld was. Ik was eerder zenuwachtig dat ik me niet goed kon concentreren, dan dat ik me concentreerde om goed te kunnen spelen. Snap je?”

In september op het Nederlands Filmfestival.  Beeld Brunopress/David Heukers
In september op het Nederlands Filmfestival.Beeld Brunopress/David Heukers

Een kwestie van bubbelen

Oké, zijn schema, bijvoorbeeld voor hij opging als King Lear. “Ik ben er vier tot vijf uur van tevoren. Vaak nog voor de portier er is. Ga naar mijn kleedkamer en zoek een stretcher of iets wat erop lijkt of ik flans zelf wat in elkaar en ik maak het een beetje donker. Ik deel de kleedkamer vaak met iemand met wie ik goed overweg kan, die mijn idiosyncrasies, mijn eigenaardigheden, kent. En ik de zijne.”

Dan kijkt Bokma hoe zijn stem ervoor staat en is het een kwestie van bubbelen: blazen in een slang in een fles die half gevuld is met water. Zeker op zijn leeftijd, hij is 66, raakt je stem snel vermoeid. Ook alcohol en druk praten in een vol café na het spelen is niet bevorderlijk. De volgende dag oefenen is dus het devies. “Mijn stembanden zijn dan rustig bezig. Zo kan ik ook delen van de tekst nog even prevelen. Dat doe ik vijf keer achter elkaar: steeds vijf minuten en weer tien minuten stoppen. Vervolgens koop ik buiten iets te eten en drinken.

Na een lichte maaltijd is het tijd voor een slaapje van een paar uur - ‘nee, ik zet geen wekker, niet nodig’ - als hij wakker wordt is het ongeveer een uur voor aanvang. “De rest van de acteurs is er inmiddels ook, ik praat rustig met iedereen, want in mijn hoofd heb ik het op orde.”

IJskoud douchen en ademhalingsoefeningen

Dan zijn we er nog niet, want in het laatste uur is het tijd voor een douche: koud, ijskoud, en dan weer warm. “Dat doe ik trouwens elke dag vijf tot tien minuten. En onder de douche doe ik ademhalingsoefeningen, adem ik langzaam in en uit, zestig tot zeventig keer.” Hij doet het staand voor, met kleren aan. “De koude straal zet ik ook op mijn slagaders, en dan weer warm. Dan adem ik nog 25 keer heel langzaam in en uit, en eindig ik met koud.”

Zo heeft hij het zich als kind aangeleerd. “Ik had astmatische bronchitis, en volgens een specialist in Maastricht - een zwarte arts, iedereen noemde hem dokter Afrika - was dat het enige wat hielp: koude douches bij het opstaan en voor het slapengaan, en slapen met open ramen. Daardoor is het piepen inderdaad overgegaan. Voor die tijd had ik een paar keer zo’n ademnood, dat ze in het ziekenhuis niet wisten of ik het zou halen.”

Bokma speelde in maart 'Wit konijn rood konijn', het stuk dat op dezelfde dag in meer dan 30 landen werd gespeeld.
 Beeld Arie Kievit
Bokma speelde in maart 'Wit konijn rood konijn', het stuk dat op dezelfde dag in meer dan 30 landen werd gespeeld.Beeld Arie Kievit

In Duitse theaters wordt verwacht dat een acteur te allen tijde de tekst kent, wat er ook gebeurt. Een souffleur zit daar nog wel in de coulissen, die hier al is wegbezuinigd, maar dat is alleen voor degenen die even een blackout hebben. Bokma weet van acteurs in vaste dienst die weggestuurd zijn: die geweldig acteerden, maar hun tekst nooit helemaal beheersten. “Ze bestonden het soms ook om hun script ergens te leggen waar het publiek het niet zou zien. Om te spieken. Te gek voor woorden, natuurlijk. Alsof je in het Concertgebouw Mahler mee violeert, maar dan een paar centimeter boven de snaren. Het is wel tragisch, meestal heeft het te maken met een verslaving, alcohol of gokken. Ik moet het beschrieën - tikt onder de houten tafel - maar het leren van teksten gaat mij nog goed af.”

‘De Duitse leraar’ heeft weinig met acteren te maken

Aan schminken doen ze in het theater niet meer, alleen bij tv, op een filmset ook bijna niet. “Alleen als je iets van een karikatuur moet spelen.” En een pruik? “Zelden. Wel zijn er de microfoontjes, dat heb ik moeten leren. Ik voel me er niet meer door belemmerd. Vaak ben ik de eerste die is omgekleed. Dan ga ik op het toneel zitten. Op een stoel. Beetje in het decor en de zaal in kijken. Toneelgordijnen zijn ook iets van vroeger, alles staat open. Het stuk begint gewoon.

Dat het grote publiek, en vooral de jeugd, hem vooral kent van zijn rol als Duitse leraar door de tv-serie Rundfunk, vindt hij jammer. “Ik heb zoveel andere dingen gedaan, en dan weten ze wie je bent door die fascistische Duitse leraar, een karikatuur! Die rol heeft weinig met acteren te maken. Het is een rol waar geen ontwikkeling in zit, wat op zich niet erg is, het kan geestig zijn, maar that’s it.”

“Er was geloof ik één monoloog waarin de leraar vertelde wat hem bezielde, dat gaf nog enige verdieping, maar Shakespeare geeft mij meer voldoening. Je moet als acteur én publiek in een figuur kunnen kijken, en vergelijkingen trekken met mensen in je omgeving. Alle jongeren moeten naar het toneel komen en aanschouwelijk, tastbaar kennismaken met een vertelvorm. De komst van mobieltjes heb ik met groot verdriet gadegeslagen. Dat apparaat is hun referentie, en niet joe of ik.”

Pierre Bokma: ‘Alle jongeren moeten naar het toneel komen en aanschouwelijk, tastbaar kennismaken met een vertelvorm.’ Beeld Rosalie van der Does
Pierre Bokma: ‘Alle jongeren moeten naar het toneel komen en aanschouwelijk, tastbaar kennismaken met een vertelvorm.’Beeld Rosalie van der Does

Weerstand om te spelen

Na zijn berispende woorden richting de jeugd, bekent Bokma altijd een raar soort weerstand te hebben om te spelen. Wat niets te maken heeft met nervositeit, zegt hij. Maar waarmee dan? “Ik denk: wat zal er niet goed gaan? Waarom nu weer? Ik zou gewoon liever in de kroeg staan, gezellig een biertje drinken.”

Hij denkt lang na: “Er zit ook iets bij van het onoplosbare probleem van herhaling. Daar worstel je als acteur je hele leven mee. Waarom is er geen remedie voor gevonden? Het zou een soort booster kunnen zijn, dat je daarna de tekst weer als voor het eerst kunt spelen, dat je weet hoe je moet lopen en de anderen ook.”

Ondanks alles houdt Bokma nog steeds intens van z’n vak. Ook al is het applaus niet altijd zo daverend. In Duitse theaters speelt hij nu het stuk Passion (dat oorspronkelijk De meester en Margarita heette, naar de roman van Michail Boelgakov). “Een pretentieus project, waarbij mensen in de zaal soms als snoeken op zolder naar ons zitten te kijken, ze snappen er niets van. De boven ons gestelden kunnen het stuk niet van het toneel halen. Het ligt contractueel vast. Jammer.”

Met Scholten van Aschat de slappe lach

Als hij in Duitsland repeteert, zoals nu ook voor Macbeth (hij speelt drie heksen in één persoon, heeft regisseur Simons bedacht), wordt hij op dinsdagochtend heel vroeg door een chauffeur van het theatergezelschap opgehaald en is hij op vrijdag terug.

In april gaat De Toverberg bij Internationaal Theater Amsterdam in première. Daarin speelt Bokma waarschijnlijk weer met zijn boezemvriend, acteur Gijs Scholten van Aschat. Ook 26 jaar geleden waren ze elkaars tegenspelers, in Cloaca. Een stuk van twee uur en een kwartier. Voor één van de 130 keer dat ze het speelden, in Den Bosch, kregen ze in de coulissen de slappe lach. Dat was een ramp, want ze moesten op.

“Die slappe lach is niet gestopt, we konden elkaar niet aankijken. Als ik Gijs z’n stem hoorde, moest ik wegduiken. Dat kan gebeuren. Heel heftig. Nee, ik heb het publiek niet horen klagen. Maar voor ons was het daarna of we zes voorstellingen achter elkaar hadden gespeeld. We waren kapot.”

Wie is Pierre Bokma?

Pierre Henri Martin Bokma (Parijs, 1955) was onder andere verbonden aan Toneelgroep Amsterdam, Orkater en De Mexicaanse Hond voordat hij in 2008 vertrok naar de Münchner Kammerspiele, onder leiding van de Nederlandse regisseur Johan Simons. Bokma heeft in veel tv-series en films gespeeld. Hij won twee keer de belangrijkste Nederlandse toneelprijs, de Louis d’Or, en vier Gouden Kalveren. In september speelt hij Maup Caransa in de musical De koning van Amsterdam onder regie van Theu Boermans en met muziek van Henny Vrienten. Bokma heeft vier kinderen en woont in Rotterdam met de moeder van zijn jongste en oudste kind.

Lees ook:
Hadewych Minis: ‘Ik geloof niet in God, toch helpt Maria mij op spannende momenten’

Wat doen artiesten voordat ze oog in oog staan met hun publiek? Met welke rituelen bezweren ze hun podiumangst, of dwingen ze succes af? Aflevering 1 van een serie. Actrice Hadewych Minis doet in de coulissen altijd een weesgegroetje.

Zelfs de acteurs weten niet waar Wit Konijn Rood Konijn over gaat

Precies een jaar na de wereldwijde corona-uitbraak en de sluiting van theaters, wordt vandaag om 20 uur eenzelfde theaterstuk over de hele wereld gespeeld: Wit Konijn Rood Konijn. Gelauwerd acteur Pierre Bokma (65) speelt de voorstelling vanavond in Schouwburg Amstelveen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden