Nicolaes Maes Expositie Mauritshuis

Voor het eerst is er een overzicht te zien van het werk van de leerling van Rembrandt, Nicolaas Maes

Jonge moeder met haar kinderen uit 1656. Beeld Museo Nacional Thyssen-Bornemis

Nicolaes Maes
Rembrandts veelzijdige leerling
Mauritshuis, Den Haag
★★★★★

Voor het eerst is er een overzicht te zien van het werk van de Dordtse schilder Nicolaes Maes. Hij was een alleskunner en een meester in het portretteren van kinderen, interieurs en handen.

Ze is zichtbaar verlegen, het meisje dat met haar wijsvinger in de mond bedremmeld bij Jezus staat die haar zegent. Achter hen staan mensen te dringen om ook hun kinderen te laten zegenen. Een vader houdt zijn kindje omhoog zodat Jezus het niet kan missen.

Eerste historiestuk 

Nicolaes Maes (1634-1693) was nog maar achttien of negentien toen hij ‘Christus zegent de kinderen’ schilderde. Waarschijnlijk was het zijn eerste historiestuk en maakte hij het in het atelier van Rembrandt, die hem leerde scènes uit de Bijbel te schilderen. Zo jong en dan al zo’n knap schilderij maken? Zo gek is het niet dat dit werk sinds de achttiende eeuw te boek stond als een Rembrandt en als zodanig in 1866 ook werd gekocht door de National Gallery in Londen. Al snel daarna werd duidelijk dat het toch niet van de grote meester was. Nadat het vervolgens aan zeven verschillende leerlingen van Rembrandt was toegeschreven, kwam het in 1915 definitief op naam van Maes.

De Dordtse schilder staat te boek als een van de meest talentvolle leerlingen van Rembrandt. Voor het eerst is er nu een uitstekend overzicht van zijn werk, in het Mauritshuis in Den Haag. Op de valreep van dit Rembrandtjaar wordt aan de hand van 35 schilderijen belicht hoe veelzijdig hij was. Hij begon zijn carrière in het voetspoor van zijn leermeester met het schilderen van bijbelse onderwerpen. In de sterke licht-donkereffecten en warme kleuren is nog duidelijk de invloed van Rembrandt zichtbaar, al valt dan al op hoe prachtig Maes kinderen kan schilderen. Ook als hij een werk van Rembrandt als voorbeeld neemt, weet hij daar toch een eigen draai aan te geven, zoals bij ‘Het offer van Abraham’, dat er bij Maes nog dreigender uitziet. 

Christus zegent de kinderen. Dit schilderij komt uit 1652/53. Beeld Mauritshuis


Na zijn terugkeer naar Dordrecht, in 1653, gaat hij genrestukken schilderen: voorstellingen van het alledaagse, huiselijke leven: vaak een vrouw – jong of oud – die zit te naaien, te kantklossen of boven haar werk in slaap is gesukkeld. Ook hangen er drie van zijn ‘Luistervinken’: vermakelijke voorstellingen van een vrouw die haar vrijende dienstmeid bespioneert of omgekeerd. Maes blinkt niet alleen uit in het levensecht weergeven van menselijke gezichtsuitdrukkingen en emoties, maar ook van interieurs met ingenieuze doorkijkjes. Daarin is hij een van de meest vernieuwende schilders van zijn tijd en een inspiratiebron voor schilders als Johannes Vermeer en Pieter de Hooch. 

Alleen nog portretten

Zijn grootste succes moet dan nog komen. Vanaf eind jaren ’50 schildert hij alleen nog portretten, waarschijnlijk omdat daarmee goed te verdienen valt. Maar liefst 900 portretten zijn er bewaard gebleven, naast zo’n 40 genrestukken en nog geen tien historiestukken. De mensen op zijn portretten, vaak uit gegoede kringen, beeldt hij conform de smaak van die tijd af in elegante fantasiekleding in heldere kleuren. Razend populair wordt hij met deze nieuwe portretstijl.

Geschilderd door Simon van Alphen in 1677. Beeld Mauritshuis

Speciaal voor deze tentoonstelling zijn vier van zijn beste portretten – nog met de originele lijsten – van de Leidse familie Van Alphen, die verspreid waren over verschillende collecties, tijdelijk herenigd. Ze tonen de twintigers Simon, Dirck en Maria met hun nichtje Beatrix en haar hondje. Zo perfect mooi zijn ze geschilderd, dat ze wat gladjes en gemaakt overkomen, minder levensecht in vergelijking met de mensen in zijn historie- en genrestukken. 

Lessen van Rembrandt niet vergeten

Zijn stijl lijkt te vervlakken door het aan de lopende band produceren van vleiende portretten voor vooraanstaande opdrachtgevers. Toch is hij de lessen van Rembrandt niet vergeten, blijkt uit het enige officiële groepsportret in zijn oeuvre, dat ook uit die tijd dateert. Het is een monumentaal werk van het Amsterdamse chirurgijnsgilde, maar dan zonder professor die een ontleedkundige les geeft zoals op Rembrandts ‘Anatomische les van dr Nicolaes Tulp’ (1631). Maes laat de zes heren van het chirurgijnsgilde hun blik richten op de toeschouwer, alsof ze worden gestoord in hun overleg. Met zo veel gevoel voor hun gezichtsuitdrukkingen zijn ze geportretteerd, dat je je haast wilt verontschuldigen voor je aanwezigheid.

Beeld Mauritshuis

Warme rood

Met deze tentoonstelling treedt Nicolaes Maes eindelijk uit de schaduw van Rembrandt, die als leermeester het beste uit deze leerling wist te halen. Tip: let u vooral op het warme rood in zijn schilderijen, de kinderen, de lichtval, de details in de interieurs en niet te vergeten de handen. Niets zo moeilijk als handen schilderen, maar Maes draaide er zijn hand niet voor om, of het nu om een poezelige meisjeshand ging of de dooraderde en rimpelige handen van de oude apostel Thomas. De mooiste aders maakte hij door met de achterkant van zijn penseel in de natte verf te kerven.

De tentoonstelling is t/m 19 januari 2020 te zien in het Mauritshuis, Den Haag. Meer info: www.mauritshuis.nl.

Lees ook:

Het Mauritshuis pronkt dit Rembrandtjaar met zijn miskopen

Deze week begint het Rembrandtjaar 2019 met veel tentoonstellingen over het werk van de grote meester die 350 jaar geleden stierf. Het Mauritshuis toont ook de ‘miskopen’ van onechte Rembrandts, en de twijfelgevallen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden