Review

Voor de nazi's was lijden het verdiende loon van de zwakken

Moord was volgens de Britse documentairemaker Laurence Rees de essentie van het Hitlerregime. Hij gaat in zijn boek vooral in op de gruwelen aan het oostfront.

Laurence Rees is een producent van historische documentaires voor de BBC. ’De nazi’s’ is te beschouwen als de samenvattende boodschap van eerdere films en een aantal publicaties, over de Tweede Wereldoorlog.

„Laat het verhaal van de nazi’s voor altijd een verschrikkelijke waarschuwing zijn”, besluit het boek. Bijna de helft daarvan wordt in beslag genomen door de oorlog die de nazi’s tegen Polen (1939) en de Sovjet-Unie (1941) ontketenden. De strijd aan het oostfront was immers de bron van de ergste gruwelen, zowel aan het front als erachter. Over het westerse front is Rees kort: niet meer dan de aanloop tot de oorlog met Engeland (1939) beschrijft hij, een oorlog die Hitler liefst had vermeden.

Dat van het hoofdstuk over de jodenmoord niet Auschwitz het onderwerp is, maar ’de weg naar Treblinka’, past ook in het voornemen om te vertellen hoe het zover kon komen. Rees is meer geïnteresseerd in de kronkelige besluitvorming die tot de holocaust leidde, dan in het functioneren van de moordmachine toen hij gereed was. Het kamp Treblinka was het eerste slachthuis.

Moord beschouwt de schrijver als de kwintessens van het naziregime. Ook de hoofdstukken die over de opkomst en de onderlinge wedijver van de nazi’s handelen, zoemen meteen in op het moordzuchtige karakter van de beweging.

Wie de literatuur over de jodenmoord en verwante gewelddadigheid enigszins heeft bijgehouden, zal niet veel nieuws in Rees’ relaas ontdekken; of het moest de bijzondere bruutheid van de Russische, Oekraïense en Poolse partizanen zijn waarvan Rees ook voorbeelden geeft. Toch onderscheidt het boek zich van de zakelijke, moderne werken over het nazisme. ’De nazi’s’ is vooral een selectie van de verschrikkingen van de oorlog, met commentaar van een ’explicateur’. Want Rees beschouwt de lezer als een makkelijk om de tuin te leiden kijker naar een stomme film.

De les moet volgens hem zijn dat de nazi’s zich als beesten hebben gedragen, of liever als de ’sociaal-darwinisten’ die uit Darwins ’survival of the fittest’ de conclusie hebben getrokken, dat „lijden het verdiende loon van de zwakken is, omdat het hun lotsbestemming is”. Veel snoeverijen van Hitler die Rees aanhaalt, wijzen erop dat overtuigde nazi’s inderdaad in zo’n recht van de sterkste geloofden, en zo lijken de moordpartijen uitsluitend het gevolg van wat Daniel Goldhagen in ’Hitlers gewillige beulen’ (1996) een ’eliminationistische’ overtuiging, een uitroeiingsgeloof, heeft genoemd.

Rees wordt in zijn opvatting gesterkt door een eigenaardigheid die documentaires interessant én riskant maakt: de mogelijkheid de betrokkenen aan het woord te laten. Onder de ooggetuigen van de nazi’s en hun werken die in het boek optreden, bevinden zich ook de moordenaars. Die ontkennen veelal dat hun beulswerk het gevolg van een moordzuchtige superioriteitswaan was. Ter verontschuldiging voeren zij vaak angst, conformisme, en wraakgevoelens aan; motieven die Rees terecht met achterdocht beziet. Maar te snel trekt de filmer de conclusie dat zijn informanten liegen om hun bloeddorstige overtuiging te verbergen. Volgens zijn voorstelling delen de nazi-ideologen en de ’gewillige beulen’ eenzelfde hatelijk wereldbeeld.

Tezelfdertijd beweert Rees nadrukkelijk en herhaaldelijk dat het regime allesbehalve homogeen was. Zo profiteerden talloze mensen juist niet van de dood, maar van de arbeid die Untermenschen zoals joden, Polen en Russische krijgsgevangenen verrichtten. Ongetwijfeld waren in de concentratiekampen welbewuste racistische moordenaars aan het werk, maar ook daar werkten mensen onder dwang, uit opportunisme, of zelfs met tegenzin. Voor Goldhagen was het al onverteerbaar dat futiele beweegredenen als de hang naar status en comfort zulke verschrikkelijke consequenties kunnen hebben. Voor een volksopvoeder als Rees is de banaliteit van het kwaad nog onverdraaglijker. Maar Rees’ respondenten overtuigen de lezer er juist van dat er een misdadige onnozelheid bestaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden