Boekrecensie

Volgens Paul Verhaaghe leven we altijd in onderdrukking, iedere tijd kent haar keurslijf

De Bezige Bij Beeld Uitsnede uit de omslag van ‘Intimiteit’

Het Victoriaanse tijdperk was erg, maar volgens Paul Verhaeghe werden we psychisch nooit zo onderdrukt als nu.

Elk tijdsvak kent zijn eigen lijden. Psychische en fysieke klachten die in een bepaalde historische periode veel voorkomen, zijn symptomen van wat er dan mis is met die samenleving. Dat is kort gezegd de manier waarop de bekende Vlaamse psychoanalyticus, maatschappijcriticus en schrijver Paul Verhaeghe onze manier van leven analyseert. Dat deed hij eerst in boeken als ‘Identiteit’ en ‘Autoriteit’, en nu in ‘Intimiteit’.

In het Victoriaanse tijdperk, bijvoorbeeld, met zijn inperkende, strenge seksueel onderdrukkende moraal, zo stelt Verhaeghe, zagen psychoanalytici als Freud en de zijnen vooral seksueel verkrampte patiënten met hysterische klachten. Maar de seksuele revolutie en andere emancipatoire bewegingen maakten ons vrij. Tegenwoordig is er geen verkramping meer. Althans, dat denken we. In realiteit zitten we volgens Verhaeghe juist opgescheept met een zwaarder drukkend en complexer te hanteren keurslijf dan ooit.

Onbereikbaar ideaal

Want de knellende banden van religie, huwelijk, of klasse mogen dan verdwenen zijn, we hebben nu de terreur van de schijnbaar bereikbare perfectie. Tegenwoordig, zo denken we, kunnen we worden wat we willen. Als we maar willen. Wie hard genoeg werkt, op kantoor en in de sportschool, wordt zo rijk en mooi als de onbereikbare ideaalbeelden uit de reclame.

En dit is precies waar de schoen knelt. Want als het ideaal nooit geheel bereikbaar is, wanneer is goed dan goed genoeg? Hoeveel moet ik wegen om mooi te zijn? Hoe weet ik of ik de perfecte partner heb of dat er een betere is? In onze op concurrentie draaiende markteconomie zijn we zelf een product geworden. Het aantal likes op Facebook of swipes op Tinder bepaalt onze marktwaarde. En wie faalt, is daar zelf verantwoordelijk voor.

Deze spanning, zegt Verhaeghe, maakt ons ziek. En eenzaam. Want er is volgens Verhaeghe nog een ander mechanisme aan het werk. Nu niet alleen eten, drinken maar bijvoorbeeld ook seks vrij verkrijgbaar is, is het Victoriaanse verbod op genot omgeslagen in het omgekeerde. Gij zult genieten. Maar, vraagt Verhaeghe, zich af, weten we nog wel hoe? Want met alle nadruk die we leggen op de instrumentele rede zijn we vervreemd geraakt van ons eigen lichaam.

In ‘Intimiteit’ neemt Verhaeghe weer stelling tegen onze huidige manier van leven. Wie bekend is met zijn werk komt dan ook niet voor verrassingen te staan. In zijn meest fundamentele boodschap - onze neoliberale zelfzucht en concurrentiestrijd leiden via zelfvervreemding tot ziekte en ongeluk - herhaalt hij zichzelf.

Ook kun je van alles vinden van zijn stelligheid. Verhaeghe schrijft zijn boeken immers vanuit een vooraf ingenomen standpunt. De vraag is of hij cijfers niet te zeer naar zich toe interpreteert. Welke getallen moeten we bijvoorbeeld gebruiken als maat voor ons welzijn? Het feit dat zowel Nederland als België in geluksonderzoeken steevast tot de hoogst scorende landen behoren? Of het aantal gediagnosticeerde depressies dat nog nooit zo groot is geweest? Verhaeghe zegt: de laatste.

Omslag 'Intimiteit' Beeld De Bezige Bij

Maar of je het eens bent met Verhaeghe of niet, feit is dat hij wederom een rijk, gelaagd en erudiet boek heeft geschreven. Een typische Verhaeghe. En ‘Intimiteit’ zet ons weer aan het denken. Nu we om de oren worden geslagen met boeken over de relatie tussen veilige hechting en het vermogen tot intimiteit is Verhaeghe’s stem een waardevolle aanvulling, veelzijdig en wars van simplificaties. Verhaeghe graaft dieper dan de meeste psychologen die schrijven voor een breed publiek.

Bijvoorbeeld in zijn nadruk op de verhouding tot ons lichaam. We worden geboren als een puur fysiek belevend wezen, stelt hij, bij wie de geest een steeds grotere rol gaat spelen. In navolging van denkers als Lacan noemt hij het risico dat ons verstand een splijtzwam wordt die ons van onszelf vervreemdt.

Daarom is het cruciaal, zegt Verhaeghe, dat we als kind de juiste verhouding tot ons lichaam leren innemen. Een goede ouder biedt niet alleen veiligheid maar helpt ons ook niet bang te zijn voor wat er in ons binnenste leeft. Voor onze driften en emoties. Die ouder helpt ons de signalen die ons lichaam geeft te erkennen en duiden. Zo worden we intiem met onszelf.

Pas als we dat kunnen, zegt Verhaeghe, kunnen we intiem zijn met elkaar.

Oordeel: voorspelbaar en erg stellig maar ook erudiet en diepgravend.

Paul Verhaeghe, Intimiteit(De Bezige Bij); 256 blz. €23,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden