Recensie

Volgens deze denkers breken er mythische tijden aan

Beeld rv

Filosofisch veldwerk.
Florentijn van Rootselaar
Uitgeverij Klement; 128 pagina's; € 17,99.
★★

Florentijn van Rootselaar werkt als eindredacteur voor Filosofie Magazine en is jurylid van de Socrateswisselbeker, de jaarlijkse prijs voor het meest urgente filosofieboek. In 'Filosofisch veldwerk. Grote filosofen van nu over leven in barre tijden' zijn veertien van zijn interviews voor Filosofie Magazine gebundeld, plus eentje die eerder in deze krant werd gepubliceerd.

Geboorte van dit boek

Het begon allemaal met Van Rootselaars bezoek aan de Pools-Britse denker Zygmunt Bauman (1925-2017). In zijn studeerkamer somberde Bauman over de 'vloeibare wereld' waarin wij leven. Het marktkapitalisme dwingt mensen om voortdurend met elkaar te concurreren, waardoor er geen waarachtige solidariteit meer tot stand komt. Wie zich aan een gemeenschappelijke zaak bindt, verliest immers de rat race. Toch is samenwerken hard nodig, omdat we leven in het Antropoceen, het geologische tijdvak waarin de gevolgen van menselijk handelen op het klimaat manifest worden. Daarom moeten we alles op alles zetten om de planeet te redden. Als Van Rootselaar Bauman vraagt of die gelooft in een 'nieuw verbond' tussen mensen in de 21ste eeuw, antwoordt de bejaarde filosoof dat die dageraad voor hem te laat zal komen, maar hij voegt daar wel aan toe: "Ik denk dat u die nieuwe wereld nog zult zien."

Na dit onderhoud interviewt Van Rootselaar andere filosofen, gewapend met de vragen die zijn gesprek met Bauman hebben opgeroepen: hoe kunnen we ons verbinden aan een wereld die misschien wel ten onder gaat? En hoe ziet de nieuwe wereld eruit? Als 'ijverige leerling' steekt Van Rootselaar zijn licht op bij een uitermate diverse groep denkers, van Alain Finkielkraut en Roger Scruton tot Susan Neiman en Bruno Latour.

Opvallende passage

Waar Bauman bescheiden is over zijn vermogen om de toon voor de komende decennia aan te geven, werpt Peter Sloterdijk zich onbeschroomd op als orakel: "We horen een stem die uit de crisis komt, die een nieuw perspectief geeft. Het begint bij het zien van het probleem, bij boodschappers die het zien en het formuleren. Zo ontstaat een nieuwe ethiek. (...) Alles wat gebeurt, komt voort uit de roepende. Moraal wordt zo een resonantiefenomeen. De crisis roept, de gelovige volgt - of volgt niet."

Redenen om dit boek niet te lezen

Hoe dwingen we onszelf te denken over verandering? Volgens de Duitse socioloog en 'onthaastingsgoeroe' Hartmut Rosa is daarvoor 'Resonanz' nodig, de bezielde ervaring van contact met de wereld. En misschien is een bundel met interviews niet altijd het meest geschikte medium voor resonantie: in eenentwintigste-eeuwse vaart wordt er een vat aan hoopvolle theorieën en donkere analyses over de lezer uitgestort, waardoor 'Filosofisch veldwerk' soms eerder leidt tot resignatie dan tot Resonanz.

Redenen om dit boek wel te lezen

Door Van Rootselaars aanpak ontstaat ook een boeiend vogelperspectief. De geïnterviewde denkers mogen dan een divers gezelschap vormen, door de scherpe vragen van de auteur worden er verrassende gemene delers zichtbaar.

Als 'Filosofisch veldwerk' een goede barometer van de tijdgeest is, zullen de komende decennia worden gekenmerkt door 'hertovering'. Het postmodernisme is dood, wetenschappelijke feiten volstaan niet om mensen stormrijp te maken voor de nieuwe ethiek waarover Peter Sloterdijk spreekt.

Daarvoor zijn 'emotionele verhalen' nodig. Zo mijmert Bruno Latour over de mythologische oermoeder Gaia, Martha Nussbaum verlangt naar inclusief nationalisme als tegengif voor het marktkapitalisme, Bernard Stiegler spreekt over 'consistance' (bezieling) en Charles Foster 'schakelde alle knoppen in' door een tijd lang te leven als een beest.

Om het Antropoceen zonder kleerscheuren door te komen hebben we volgens Sloterdijk niets aan onze hoogmoed als 'rationele mensen'. Met de branie van het Verlichtingsdenken kunnen we de klimaatcrisis niet oplossen. Dan stellen we de verkeerde vragen en komen we geheid met de verkeerde oplossingen. Het is beter om de zaken om te draaien: eerst moeten we ons oor te luister leggen bij de aarde, daaruit volgt dan een nieuwe ethiek en een nieuwe mens.

Mythische tijden breken aan, als we deze vijftien denkers mogen geloven. De komende jaren kunnen we allemaal Noach of Icarus worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden