Review

Vilein cadeau, die stofzuiger

Oma Tonja is zeer gekant tegen de ’verraderlijke’ familie die de wijk neemt naar Amerika, in plaats van Israël op te bouwen! Totdat haar uit de VS een stofzuiger wordt toegestuurd.

Toen een vriend hoorde dat ik het nieuwe boek van Meir Shalev aan het lezen was, reageerde hij met een schamper: ’Oh, zeker weer zo’n ellenlange familiegeschiedenis.’ Het is een reactie die me al vaker ter ore kwam: Nederland lijkt wat moe te worden van Shalev, die in elk boek weer met gedetailleerde geschiedenissen van grote families op de proppen komt.

Toch is ’Het zat zo’ een ontwapenend boek, ook al zijn de bouwstenen van het verhaal weer talloze broers, zussen, neven, nichten, oom en tantes. Het is Shalevs eerste autobiografische roman, en hij vertelt erin over zijn oma Tonja, een van oorsprong Oekraïense emigrante die in de familie de scepter zwaait.

Het is niet moeilijk om te zien waarom juist zij tot Shalevs verbeelding sprak: als je het positief benadert is zij een principiële en praktisch ingestelde vrouw, maar voor wie haar niet mag toch eerder een koppige, wrokkige, obsessieve dwingeland met smetvrees.

Oma Tonja sloot nooit een compromis. Zo was het spelen van monopoly in de familie verboden: „Grond is om in te zaaien en te planten, om op te bouwen, om te ploegen en van te oogsten, niet om te kopen en te verkopen en winst van te maken zonder te werken.” Ook uit den boze was een manicure, ’de afschuwelijkste morele beerput waarin een mens kon zinken’ en ’een absolute normloosheid, een totale ideologische en geestelijke verloedering’. Handen horen te melken, te wieden en te werken, en niet gebruikt te worden voor ’koketterie en ijdeltuiterij’.

Shalev kiest een ongebruikelijke rode draad voor zijn verhaal: hij beschrijft zijn oma’s karakter en de familiegeschiedenis vooral aan de hand van de stofzuiger die zij van een naar Amerika geëmigreerde zwager kreeg.

Deze stofzuiger was een vilein cadeau. Jarenlang stuurde de in Amerika succesvolle zwager geld naar zijn arme familie in Israël, die de enveloppen ongeopend retourneerde omdat de zwager als verrader werd gezien. In plaats van mee te werken aan de opbouw van het beloofde land, was hij naar het kapitalistische Amerika vertrokken, waar hij zakenman werd en zijn naam van Jesjajahoe in Sam liet veranderen.

De verbeten strijd van heen en weer reizende enveloppen, de strijd tussen kapitalisme en zionisme, wordt jarenlang gestreden, totdat de zwager denkt te kunnen winnen: in plaats van geld stuurt hij de grootste en duurste stofzuiger die hij vinden kan. De familie in Israël zou het geld niet hebben om de stofzuiger terug te sturen, en oma Tonja met haar smetvrees zou geen weerstand kunnen bieden aan het apparaat, ook al was het een kapitalistisch luxeartikel van de ergste soort. Als het pak arriveert loopt de hele mosjav uit om te kijken wat erin zit. „De leden ervan klemden hun kaken op elkaar, hernamen zich en drukten met harde hand elke begeerte die was gewekt de kop in. Maar onderhuids klopten de harten.” De waarheid – dat iedereen heimelijk jaloers was – viel niet te ontkennen.

Het is in dergelijke passages dat Shalev veel meer vertelt dan een familiegeschiedenis: hier wordt geestig maar wel serieus kritiek geleverd op de starre kibboets en de iets minder streng in de leer zijnde mosjav, een punt dat steeds terugkeert in het boek. In zekere zin zijn Shalevs boeken net zo politiek als die van Amos Oz of David Grossman, alleen verpakt Shalev zijn zienswijzen in kleurrijke verhalen of anekdotes. Een van Israëls belangrijkste exportauteurs brengt de toenmalige ideologieën van het land terug tot microniveau, waarmee zijn boeken heel wat meer zijn dan louter familiegeschiedenissen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden