Review

Video's als tegengif

Een hoogzwangere Palestijnse vrouw zapt verveeld tussen quizshow, vliegtuigkaping en Bill Clinton als de mobiele telefoon gaat. Het is Gabriel. Ze moet naar Bethlehem. De ezel naast de voordeur graast gewoon door, op de brommer vertrekt het echtpaar richting het beloofde land. Videokunstenaar Elia Suleiman uit Nazareth keerde het christelijke kerstverhaal binnenstebuiten voor haar productie 'Cyber Palestine' (2000), die nu te zien is op het World Wide Video Festival in Amsterdam.

De afloop wijkt af van het origineel: Israëlische wachters laten de moderne Jozef en Maria de grens niet passeren, het stel blijft 'in exile'. De video, onderdeel van het programma 'In/tangible cartographies: New Arab Video', toont hoe videokunstenaars dankzij de camera de vrijheid hebben gekregen zich te uiten. Met beperkte middelen vertellen ze een helder verhaal, dat je als westerse kijker denkt te begrijpen. Maak jezelf echter geen illusies, schrijft curator en videomaker Jayce Salloum in een begeleidend essay: ,,Begrijpen is niet mogelijk.''

Volgens de Canadees van Libanese afkomst zijn we te ver heen, belast met een lange geschiedenis van misverstaan. Er bestaan bijvoorbeeld talloze namen voor de regio -Midden-Oosten, Heilig land, Arabische wereld, Noord-Afrika, de Orient- terwijl geen daarvan adequaat is. ,,Zoveel woorden zijn doordrongen van buitenlandse politiek. Wie in het Midden-Oosten woont ziet zijn wereld als het Centrum, niet als iets dat ver weg ligt'', zegt Salloum in ontmoetingscentrum Baby, waar veel werken vertoond worden. Iets negeren of niet benoemen maakt schuldig, maar even gewelddadig is het gebruik van overbeladen woorden.

Wie Salloums essay vooraf leest, zakt de moed in de schoenen. Al bekijk je de Arabische video's met de beste bedoelingen, ondertussen moet je goed beseffen dat het inzicht dat je denkt te hebben een schijninzicht is, vaak het resultaat van ingeslepen denkpatronen. Als dat werkelijk zo is, hebben videovertoningen dan wel zin?

Wellicht troost Salloum door te stellen dat niet alleen de relatie Westen - Midden-Oosten moeilijk ligt, maar dat ook binnen een cultuur onbegrip bestaat, zelfs een vriend die je meende te doorgronden, kan opeens een vreemde zijn. Uiteindelijk komt niemand los van zijn achtergrond, zo bleek ook na de aanslagen van 11 september in Amerika. ,,Deprimerend hoe snel mensen uit angst of agressie zijn teruggevallen in stereotypen. Hopelijk werken onze video's als een tegengif.'' Want al is het onmogelijk de ander te kennen, toch moeten de video's gezien worden. Empathie is het hoogste goed waarop Salloum durft te hopen.

De videomakers hebben een stem gekregen. Ze nemen de vrijheid in hun werk bestaande definities uit te vegen en nieuwe te formuleren. Sommigen gebruiken daarvoor eenvoudige verbeeldingen, zoals Rashid Masharawi die in 'Upside down' (2000) de bereiding van het traditionele gerecht Makloubeh toont. Anderen putten meer uit de filmtraditie ('Diary of a Male Whore' van Tawfik Abu Wael) of zuigen elementen op uit theater en de orale poëzie. Genres worden door elkaar gehusseld, niet vanuit stilistische overwegingen, maar omdat het nu eenmaal beter uitkomt. Zo kon Azza El-Hassan in deze 'nieuwstijden' geen cameramensen vinden voor een romantische film. Ze begon aan een visueel dagboek dat weer uitgroeide tot de documentaire 'News Time', over drie jongens in Ramallah die oefenen in het stenen gooien. Sommige filmmakers presenteren politieke vragen of stellingen, anderen observeren vooral, maar spreken dan toch in de beeldkeuze een overtuiging uit. Dat is niet erg, zegt Salloum. Het is zelfs goed dat deze kunstenaars, voor wie het alledaagse leven politiek is, hun gemarginaliseerde geschiedenis kunnen verbeelden. ,,De filmers nemen twee posities in: die van onderzoeker en onderwerp. Ze zijn subjectief, maar wie om die reden hun verhalen afwijst, laat zich manipuleren. Denk bijvoorbeeld ook aan het belang van de Arabische nieuwszender Al-Jazeera als tegenwicht voor CNN.''

Het is goed om eens voorbij de muren van de woonwijken te kijken, om achterin een Palestijnse auto mee te rijden richting grensovergang, waar Israëlische soldaten met arrogante blikken de files overzien. Toch mis je op een gegeven moment het tegengeluid. Ook in omgekeerde richting voelt eenzijdige beeldvorming ongemakkelijk.

Dat maakt 'Everything and Nothing' (2001) van Jayce Salloum zelf duidelijk (geen onderdeel van het New Arab Video-programma). Salloums video 'Up to the south' (1994) over de Libanese schrijfster en verzetsstrijdster Soha Bechara droeg bij aan haar vrijlating uit het El Khiam-gevangeniskamp in september 1999. 'Wat is het verschil tussen Libanezen die zijn gebleven en die zijn vertrokken' vraagt Hassan Khan uit Egypte in zijn korte film '6 questions to the Lebanese' (2001). Het antwoord geeft 'Everything and Nothing', waarin Salloum Bechara opzoekt en ondervraagt. Hij filmt haar vrij intiem, maar alleen al de aandoenlijke spraakverwarring tussen de Franstalige Bechara en de Engelstalige Salloum illustreert de afstand die toch bestaat. Salloum en Bechara, die met ingetogen strijdlust zegt de strijd voor rechtvaardigheid tot haar laatste dag te laten voortduren, staan als vreemden tegenover elkaar. Wie is Bechara en waarom willen buitenstaanders haar filmen?, vraagt Salloum aan de vrouw die zichzelf opnieuw moest definiëren toen ze werd vrijgelaten, zoals ze ook in gevangenschap haar eigen wereld had opgebouwd uit kleine voorwerpen, een kam, lepel, wat lapjes. Sinds haar vrijlating zet Bechara geen bloemen meer in het water, vertelt ze. Ook in verbrande vorm was de roos die een bewaker haar had afgenomen nog een bloem geweest. Waarom zou je het leven willen terughalen dat bij het afsnijden van de steel verdween.

Juist de afstand blijkt in 'Everything and Nothing' een voorwaarde voor het stellen van de juiste vragen. Vaste ideeën worden afgelegd, uitgerekend vanuit onbegrip begint Salloum te spitten en stuit hij op iets nieuws.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden