Movies that MatterStop Filming Us

Verzet tegen westerse camera in Afrikaanse landen. ‘Hou op met filmen!’

In ‘Stop Filming Us’ gaat filmmaker Joris Postema op stap met een lokale fotograaf.

Het lijkt zo vanzelfsprekend: een westerse camera die in Afrikaanse landen, oorlog en ellende vastlegt. Maar westerse fotografen en filmers stuiten de laatste tijd op weerstand bij de lokale bevolking. ‘Je komt en je neemt. De kolonisatie is voorbij!’

Jaren geleden was documentairemaker Joris Postema voor het eerst in Noordoost-Congo, in opdracht van een ngo. Oorlogsgeweld en misère legde hij vast. Filmend vanuit een jeep, want zomaar rondlopen was veel te gevaarlijk, kreeg hij te horen. Geen wonder dat hij meende in een hel te zijn beland. Nu is Postema terug, nieuwsgierig door de aanhoudende stroom ‘inktzwarte’ beelden van het gebied dat is geraakt door ebola.

Want: als dit een hel is, wat doen al die mensen hier dan? Een land kan een conflictgebied zijn, mensen gaan er ook naar de markt, zitten op hun stoepje en maken grapjes. Klopten zijn observaties van destijds wel? Was hij met stereotypen thuisgekomen? Werd hij gehinderd door een ‘westerse blik’?

De ‘westerse blik’: een vooringenomen, negatief beeld

‘Stop Filming Us’ is een fascinerende documentaire waarin een maker zijn eigen positie bevraagt. Is dat op zichzelf al een uitdagende aanpak, Postema treft ter plekke dankbare discussiegenoten. Jonge Congolese mediamakers die hem voorhouden wat die westerse blik behelst: een vooringenomen, negatief beeld. Zie je een foto van een zielig arm kind tegen een stoffige achtergrond, dan weet je meteen dat er een westerling achter zit.

Is het echt zo simpel? Stop Filming Us trekt geen eenduidige conclusies, maar werpt interessante vragen op.

Zoals: permitteren westerse journalisten zich ver weg van huis grotere vrijheden dan ze in eigen land zouden doen? Discretie is een belangrijk thema in de speelfilm ‘Camille’, over de Franse fotografe Camille Lepage die veel in de Centraal Afrikaanse Republiek werkte voordat ze daar in 2014 op jonge leeftijd door geweld om het leven kwam. Ze maakt foto’s van strijdende milities, raakt bevriend met studenten. 

Fotografe Camille Lepage (Nina Meurisse) voelt zich in de Centraal Afrikaanse Republiek meer thuis dan in Frankrijk.

In de film van regisseur Boris Lojkine en we haar geportretteerd als een stille observator, een witte vreemde eend die zich midden in Afrika beter thuis voelt dan tussen haar jeugdvrienden in Frankrijk. Toch komt ze voor moreel ingewikkelde keuzes te staan die hoofdrolspeelster Nina Meurisse op haar open, ernstige gezicht bijzonder mooi laat passeren.

Lepage werkt anders dan de meer door de wol geverfde fotografen van gerenommeerde internationale media met wie ze een tijdje optrekt. Mannen die van oorlogsgebied naar oorlogsgebied trekken, zich bewust niet hechten aan de omgeving waarin ze verkeren.

Afgehakte ledematen: kan die foto wel?

Tussen de beroepsbroeders ontstaat een interessante discussie, cruciaal voor hun vak, na het maken van foto’s van burgers die wreed zijn gedood met machetes. Verminkte genitalia, afgehakte ledematen: moeten die in beeld? “Ja zeg, we komen hier niet voor de zonsondegang!”, zegt de een. “En als nabestaanden die foto’s zien? In eigen land zou je zulke foto’s niet publiceren”, werpt een ander tegen.

Dat is een ijzersterk punt. Houden westerse journalisten, fotoredacties en krantenlezers zo niet onbewust vast aan allerlei stereotyperingen, zoals het in koloniale tijd gekoesterde idee dat zwarten ‘wilden’ zijn?

Klaas van Dijken is journalist. Vanuit landen als Zuid-Soedan, Congo, Afghanistan maakt hij, samen met fotograferende en filmende collega’s, verhalen voor onder meer Trouw, Al Jazeera, France24. Ja, beaamt hij, met geweld is het voor een correspondent vaak koorddansen. “Je wilt laten zien wat er gaande is. En oorlog is smerig, gruwelijk. Tegelijkertijd: je wilt mensen niet afschrikken en laten wegkijken, dan schiet je je doel voorbij. Sommige dingen kun je misschien beter niet grootschalig publiceren. Maar vastleggen, documenteren, ja dat vind ik belangrijk. Al is het maar om bewijs te creëren, om getuige te zijn geweest. Om het anderen onmogelijk te maken te ontkennen wat er is gebeurd.”

Ook in landen in crisis stijgt het opleidingsniveau

Mensen die hem een confronterende spiegel voorhouden in zijn rol als nieuwsgierige vragensteller, dat maakt Van Dijken zelden mee. Wel ziet hij veranderingen in het vak. Ook in landen in crisis stijgt het opleidingsniveau en hebben mensen met hun mobiel nu zélf een camera op zak. The New York Times heeft sinds vorig jaar een Somalische correspondent voor Oost-Afrika. Van Dijken noemt bij zijn stukken tegenwoordig meestal de naam van zijn fixers: lokale mensen met goede ingangen en informatie, vaak zelf journalist. 

Een vermakelijke scène in Stop Filming Us illustreert dit soort verschuivingen. Een Congolese documentairemaakster klopt aan bij het Institut Français in Goma voor een laatste stukje financiering. Een praatgrage Fransman staat haar welwillend te woord en biedt aan dat ze altijd op kantoor even een computer mag gebruiken. Zij is een twintiger met een Applelaptop.

Ondertussen blijft het relevant de rol te onderzoeken van de westerse correspondent, die hoe dan ook betrokken raakt bij conflicten, soms als pars pro toto wordt gezien voor het Westen. “Jullie maken onze leiders kapot!”, krijgt Camille Lepage voor de voeten geworpen door een van de gewapende rebellen die ze volgt. Spoort hij haar op een ander moment aan foto’s van hem te maken, nu is haar camera een moreel obstakel: “Je komt en je neemt. De kolonisatie is voorbij!”

Houden westerse media de scheve verhoudingen in stand? En in het verlengde daarvan wij kijkers, krantenlezers, festivalbezoekers?

‘Ik doe niet alleen verslag van honger en oorlog’

Klaas van Dijken vindt van niet. “Mijn taak als journalist is het controleren van de macht. En dat betekent ook de rol van het bedrijfsleven, overheden, belastingontduikers. In de loop der jaren ben ik me gaan realiseren dat ik niet alleen verslag doe van honger en oorlog, maar van een kluwen aan economische en politieke belangen, waar de krantenlezer in Nederland bij betrokken is.”

De wereld wordt met de dag kleiner, met zoveel informatie. Verhalen van ver lichten ieder moment op op ons kleine handzame schermpje. Die informatie is mede bepalend voor ons gedrag als mondiale consument, als stemmer. Als westerse drager van gouden juwelen kun je je iets aantrekken van de strijd die in landen als Congo over goudmijnen wordt gevoerd? Van Dijken: “Sommige dingen houden we mede in stand, ja.”

Stoppen met filmen? Laat dat vooral niet gebeuren.

Camille is te zien tijdens de Trouw Publieksdag op zaterdag 21 maart om 14.15 uur. De film is ook te zien op vrijdag 27 maart om 16.00 uur en zaterdag 28 maart om 21.15 uur. 

Stop Filming Us is te zien op zaterdag 21 maart 18.00 uur (première) en donderdag 26 maart om 16.00 uur, vrijdag 27 maart om 16.00 uur en zaterdag 28 maart om 18.45 uur.

Lees al onze verhalen over Movies that Matter 2020 via trouw.nl/moviesthatmatter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden