Review

Vervluchtigen als parfum uit een Etruskisch flesje

De liefde en de dood hebben in het werk van Rosita Steenbeek een onverbrekelijk verbond gesloten. In 'De laatste vrouw', haar autobiografische debuut, beschreef Steenbeek tot in de details haar liefdesverhoudingen met Federico Fellini en Alberto Moravia in de laatste dagen van hun leven. En in 'Schimmenrijk', haar nieuwste roman, laat zij de beeldhouwster Lisa naar de onderwereld afdalen om de schim van haar gestorven geliefde op te sporen.

Rosita Steenbeek heeft zich opnieuw niet voor een gemakkelijke opdracht gesteld. Liefde en dood mogen twee van de mooiste thema's uit de literatuur zijn, het zijn ook de gevaarlijkste. Het cliché ligt steevast op de loer omdat ze al te vaak onderwerp van poëzie en proza zijn geweest. Ook van de tocht naar het schimmenrijk zijn al sinds de Antieke Oudheid zoveel versies bekend - van Ovidius' verzen over Orpheus tot Harry Mulisch' roman 'Twee vrouwen' - dat er moeilijk nog iets verrassends over kan worden verteld.

Kennelijk heeft het juk van de traditie Rosita Steenbeek niet weten neer te drukken. Zij vond een mysterieuze onderwereld die nog niet eerder het decor vormde van een Nederlandse roman: de necropoli, de 2500 jaar oude Etruskische dodensteden in het midden van Italië. Steenbeek laat haar hoofdpersoon, de Nederlandse beeldhouwster Lisa, vertrekken naar Tarquinia. Daar, in het ravijn aan de voet van die befaamde Etruskische stad, wordt het lijk van Lisa's geliefde Lorenzo gevonden.

De zoektocht naar de duistere omstandigheden van de dood van Lorenzo, een bevlogen archeoloog, leidt Lisa naar een van zijn oudste vrienden. Antero is een zogeheten tombarolo, een grafrover, die Lorenzo ooit zijn liefde voor de Etrusken bijbracht. In het geheim breekt Antero Etruskische graven open, rooft ze leeg en verkoopt de inhoud aan handelaren. Lisa raakt diep onder de indruk van deze Antero en laat zich door hem rondleiden in de Etruskische dodenwereld.

Keer op keer daalt zij met hem af in het onderaardse labyrint van beschilderde tombes en de vie cave, de vernuftig geconstrueerde heilige wegen rond Tarquinia. Lisa stuit op vazen, flesjes parfum, ringen, scherven - allemaal tastbare tekens die schimmen van de Etrusken, en via hen haar eigen Lorenzo tot leven moeten wekken. Die sensatie moet compleet worden als Lisa en de tombarolo op een heldere nacht samen een graf openbreken. Zij schudden de politie van zich af en slaan, na flink spitten, met een pikhouweel de deur van de tombe in:

“Lisa mag kijken. Ze hurkt in het zand, houdt de schijnwerper voor de opening. Ze ziet een stuk van de zijwand, buigt dieper, richt beter met de lantaarn. Rode vogels vliegen door de blauwe lucht. Een zonnige dag, opgedolven diep uit de aarde en diep uit de tijd. Meer kan ze niet zien omdat het graf gedeeltelijk is ingestort.”

Parallel aan de lange, wel heel erg uitgesponnen zoektochten in de graven, speelt het verhaal van de naderende dood van Lisa's beste vriendin Heleen. Tien jaar voordat het verhaal zich afspeelt, was Lisa met Heleen, een journaliste, naar Rome gekomen om er te werken en te wonen. Samen zijn ze gebleven. Maar vlak nadat Lorenzo is gestorven, slaat ook bij Heleen het noodlot toe. De doktoren constateren longkanker. Lisa verzorgt Heleen in haar appartement in Rome, tot ook zij overlijdt. Zo krijgt Lisa onvermijdelijk het gevoel dat de dood haar hele leven in de greep houdt.

Helaas is Steenbeek vooral in de beschrijving van Lisa's emoties niet ontsnapt aan het gevaar van het cliché. Lisa vraagt zich bij herhaling en zonder schaamte af 'wat er door Lorenzo heen gegaan is' en kwelt zichzelf met vragen als: “Zou hij aan hun kussen hebben gedacht?” Met een overdosis pathos denkt ze bij zijn graf: “Nooit zal hij de tranen van haar gezicht vegen.” En als het over de stervende Heleen gaat, verzucht Lisa: “Laat haar nog vele stukken schrijven.”

'Schimmenrijk' is geschreven in een te geaffecteerde stijl, waarin een telefoongesprek al een gedichtje is en Lorenzo kan 'vervluchtigen als parfum uit een Etruskisch flesje'.

Hoe mooi en tragisch het verhaal van liefde, dood en wedergeboorte in aanzet ook moge zijn, hoeveel prachtig beschilderde, eeuwenoude Etruskische tombes er ook aan Lisa's bedroefde oog voorbijtrekken, Rosita Steenbeek weet er niet mee te ontroeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden