Review

Verslag van oprichting KPD Vervalsing van geschiedenis in wijlen de DDR

Hermann Weber (red.): Die Grundung der KPD - Protokoll und Materialien. Dietz, Berlijn; DM 38.

Aan het einde van de jaren zeventig kondigde de DDR-pers een belangrijke publikatie met betrekking tot de geschiedenis van de Duitse arbeidersbeweging aan: het verslag van de oprichtingsvergadering van de Duitse Communistische Partij, de KPD, zou eindelijk het licht zien.

Tot dusver was dat onvindbaar geweest. Weliswaar bestond een rapport uit 1919 over die oprichting, maar dat was niet volledig en te summier om inzicht te verschaffen in wat zich precies op 30 en 31 december 1918 en 1 januari 1919 had afgespeeld.

Het Instituut voor Marxisme-Leninisme tekende voor de uitgave van het volledige verslag. 'Bijzondere omstandigheden hebben ertoe geleid', aldus het instituut, 'dat het volledige verslag van deze partijdag tot dusver nog niet kon worden gepubliceerd'. Er werd bij verteld dat het originele manuscript zich bevond in de nalatenschap van Paul Levi, een van de aanwezige oprichters uit 1918/19. Hij ging naderhand naar Amerika. De DDR zou, 'kortgeleden', kopieen van het manuscript hebben ontvangen.

Leugens

Zoals bijna alles wat de autoriteiten van de DDR beweerden, was ook dit bij elkaar gelogen. Drie jaar eerder, ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de KPD, was in de Bondsrepubliek het volledige verslag al verschenen. Het manuscript was in New York gevonden door Hermann Weber, een politicoloog, zoon van een communist, ook zelf communist geweest.

Weber was hoofdredacteur van de Westduitse uitgave van het blad van de Freie Deutsche Jugend (FDJ), de organisatie waarvan Erich Honecker de baas was. Nadat hij in 1951 in zijn blad een telegram aan Stalin met weinig respect behandeld had, werd hij afgezet. Even later werd hij ook als lid van de partij geroyeerd. Hij ging studeren, promoveerde en werd in Mannheim hoogleraar. Zijn specialisme: de geschiedenis van de arbeidersbeweging en die van de DDR.

Ter gelegenheid van de 75e verjaardag van de KPD is onlangs een nieuwe uitgave van het oprichtingsverslag verschenen. Het meest belangwekkende aan de geschiedenis van het document is, hoe het DDR-regime ermee omgesprongen is. Bij de eerste publikatie van Weber werd vermeld dat de onderzoeker 'op grote delen van het onvindbare document' gestoten was. Maar deze Westduitser zat vol met 'anti-marxistisch gif', zodat het tijd werd voor een marxistische uitgave. Die kwam er dus, maar . . . de DDR heeft bij de bron nooit om kopieen gevraagd. Er kan zonder meer van worden uitgegaan dat het regime gewoon een roofdruk aan het publiek heeft voorgelegd.

Van het annoterende werk van Weber werd geen melding gemaakt, maar het werd wel op vele plaatsen in de 'verklaring' gebruikt. Weber toonde 51 plaatsen aan die als plagiaat kunnen worden beschouwd. Maar de DDR-'historici' namen alleen over wat hen uitkwam. Zo vermeldden zij niet - wat Weber uitvoerig had nageplozen - wat er van al die oprichters geworden is: slechts 29 van hen bleven tot 1933 in de KPD actief. In totaal waren er bij de oprichting 127 aanwezigen; 37 van hen hadden de partij al uit oppositionele redenen verlaten; een enkeling liep over naar Hitlers NSDAP. Van de oprichters van het eerste uur behoorden nog slechts drie tot de SED, te weten Wilhelm Pieck en Hermann en Kate Duncker.

De leiding van de SED was er alles aan gelegen de indruk te wekken en te bevestigen dat de partij de logische en normale voortzetting was van de KPD. De beoefening van de geschiedenis diende er dan ook voor de macht van het regime te legitimeren. Daaraan werd alles ondergeschikt gemaakt.

Weber laat zien dat zelfs in de bronnen geknoeid werd. Lijsten met namen werden steeds veranderd, als de politieke omstandigheden dat noodzakelijk maakten. Foto's werden 'bewerkt', om de continuiteit tussen 1918/19 en de periode na 1945 te illustreren. In een boek over de vooroorlogse KPD-leider Ernst Thalmann (zijn standbeeld staat nog steeds in Moskou) komt een foto voor die eerder in de partijkrant, Rote Fahne, gestaan had. Maar alle figuren die erop stonden en de aandacht van Walter Ulbricht afleidden, zijn verdwenen. Ulbricht was de 'natuurlijke' opvolger van Thalmann: daar ging het om.

Directieven

De historici ontvingen directe aanwijzingen van de politieke top over wat zij wel en niet hadden op te schrijven. Zo spreekt het vanzelf dat al die communisten die het slachtoffer zijn geworden van de stalinistische zuiveringen, niet vermeld worden. En dat waren de meesten. Zij die voor Hitler op de vlucht moesten, werden door Stalin en consorten omgebracht. In de DDR-geschiedschrijving is daarover, tot het einde van die staat, niets te vinden. Nu de archieven geopend worden, blijkt dat de 'historici' een gezelschap vormden van leugenaars en vervalsers. Weber toont duidelijk aan dat de SED weinig te maken heeft met de KPD, wat daarover ook door Ulbricht en Honecker aan pathos ten beste gegeven werd.

Op de oprichtingsvergaderingen is een grote rol weggelegd voor Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht (een paar weken later zouden ze vermoord worden). Zij staan een vorm van communisme voor die aanzienlijk minder doctrinair is dan wat de SED er naderhand van zal maken. De gedachte van Luxemburg, dat de vrijheid altijd de vrijheid van andersdenkenden is, wordt op de vergadering regelmatig vernomen.

Wat duidelijk wordt is, dat de KPD, zoals die de oprichters voor ogen stond, een partij was die nog vele kanten op kon. Onder invloed van de ontwikkelingen in de SovjetUnie heeft zij de weg der onmenselijkheid betreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden