Review

Verraad en collaboratie, het houdt nooit op

Conny Braam: Zwavel. Meulenhoff, Amsterdam; 288 blz. - ¿ 39,90

'Zwavel' houdt het midden tussen fictie en geschiedschrijving, die een enkele keer wat gekunsteld aandoet wanneer de praktijken van de nazi's of de leefwereld van blanke en zwarte Zuid-Afrikanen worden beschreven. Die feiten zijn op natuurlijke wijze in het verhaal opgenomen, maar voor de Nederlandse lezer zijn ze te bekend of te recent. Gelukkig gaat het slechts om een paar fragmenten in een vloeiend leesbaar verhaal, dat zich in zowel in Nederland als in Zuid-Afrika afspeelt.

Tess Minnaert, een Nederlandse vrouwelijke rechercheur, grootgebracht door haar oma die in Limburg een hotel bestierde, raakt door toeval (de moord op een Zuid-Afrikaanse in Nederland) bevriend met een alhier wonende Zuid-Afrikaan. Via een journalist en andere contacten helpt hij haar op het spoor van een naar Zuid-Afrika ontkomen SS'er, die te maken heeft met het verraad van haar opa's verzetsgroep.

De ontrafeling brengt haar in kringen van een bronstige Afrikaner met neo-nazistische opvattingen. Samenspanning en collaboratie zijn daarin onlosmakelijk verbonden met zin voor avontuur, nieuwsgierigheid en het overeind houden van de eigen ambities. Daar staan principes als rechtvaardigheid en integriteit tegenover van de politieagente, die behalve door de sexy neo-ariër omringd wordt door een ploertige mannelijke collega, en door zwarten die niets te winnen hebben bij vertrouwen in een blanke Dutch cop.

En dan zijn er nog de tantes, die niet onder ogen durven te zien dat zij in de oorlog in de val zijn gelopen met hun vertrouwen in een mof: “Waarom (. . .) over pijnlijke kwesties willen praten als er helemaal geen pijnlijke kwesties zijn”, zegt er een. “Waarom houden jullie niet eens op over die oorlog?”, vraagt hun nicht zich dan af. Maar daar komt ze wel achter, wanneer verleden en heden in elkaar overvloeien in de besneeuwde Drakensbergen, het onherbergzaam oord waar Zuid-Afrikaanse neo-nazi's zich schuilhouden.

Het taalgebruik met veel gevloek, een enkele vrijpartij, het leest allemaal vlot, afgewisseld door mooie beschrijvingen van het leven in de townships of van het imponerende Zuid-Afrikaanse landschap. De argwaan of op z'n best desinteresse van veel blanke Zuid-Afrikanen voor de meerderheidsregering die na tientallen jaren apartheidsbewind nu het land bestuurt, is raak getypeerd. Voor de insiders neemt het verhaal met een enkele naam of situatie af en toe het karakter van een sleutelroman aan. Maar het boek is op z'n knapst als het, in weerwil van al te historische uitstapjes, door de schildering van zijn personen en hun gesprekjes een ook voor buitenstaanders toegankelijk tijdsdocument wordt.

Het is weinigen gegeven om fictie en werkelijkheid zo in elkaar te doen overlopen. Verraad en collaboratie: het houdt nooit op, en de grens met zinloos avonturisme is flinterdun. Slechts de combinatie van boerenslimheid, mazzel en de hoognodige integriteit voorkomt dat iemand die door die broze afscheiding heenbreekt, verkeerd terechtkomt.

Rechercheur Tess Minnaert heeft aan haar geestelijke moeder Conny Braam een goede: in de zwavelbaden van de Drakensbergen is ze weliswaar door haar belager genomen, maar als puntje bij paaltje komt wordt ze niet door hem bedwelmd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden