Review

Vernuft en venijn tijdens bouw Domkoepel in Florence

De koepel van de Dom in Florence is een legendarische icoon in de architectuurgeschiedenis. De maat, de verfijning, de elegantie en de vernuftigheid van het ontwerp blijven tot op de dag van vandaag bouwkundigen én kunstliefhebbers verbazen en bekoren. De schepper was Filippo Brunelleschi, een goudsmid met lef en visie die van de koepel zijn levenswerk maakte.

Wij zien de Renaissance als een periode van verfijning, de bakermat van de Hoge Kunst. Het tijdvak werd echter geteisterd door oorlogen, ziektes, stormen en, zoals uit het boek van Ross blijkt, kinnesinne tussen kunstenaars onderling. Brunelleschi was bijvoorbeeld in een constante strijd verwikkeld met Lorenzo Ghiberti, een collega-goudsmid die de beroemde Paradijsdeuren van het Baptisterium tegenover de Dom ontwierp. Ook Brunelleschi had een ontwerp voor die deuren gemaakt, maar had verloren. Zoals de modellen van Ghiberti voor de koepel het weer aflegden tegen de constructies van Brunelleschi.

Over de vijfentwintig jaar die de bouw van de koepel zou duren, waren de twee kunstenaars steeds in een strijd verwikkeld. Een strijd die nog eens extra reliëf kreeg, doordat Brunelleschi en Ghiberti beiden tot capomaestro (bouwmeester) van de Dom waren benoemd. Ze moesten dus samenwerken, maar zaten elkaar steeds in de haren. Waarbij Brunelleschi met zijn visie op constructietechnieken wat ontwerpen voor de koepel betreft (waartoe ook de werktuigen behoorden om de koepel te construeren) steeds aan het langste eind trok.

Voor Ross is de competentiestrijd tussen Brunelleschi en Ghiberti een dankbare rode draad naast de feitelijke constructie van de koepel. Het is zeer interessant welke vooruitstrevende technieken Brunelleschi bedacht om te voorkomen dat voor de bouw van de hoge koepel een enorme houten stut-stellage hoefde te worden gemaakt.

Maar met alleen die technische beschouwingen zou het een saai boek zijn geworden. Nu grijpt Ross de tweestrijd aan om de eigenaardige karaktertrekken, paranoia en schelmenstreken van Brunelleschi een plek te geven. De bouwmeester verzon meermalen listen en trucs om zijn (vermeende) tegenstanders uit de weg te ruimen, danwel een poets te bakken.

Op het moment dat een cruciale fase in de bouw van de koepel aanbrak, veinsde Brunelleschi bijvoorbeeld een ziekte, zodat Ghiberti ineens oplossingen moest gaan bedenken voor technische problemen waar hij de capaciteit niet voor had. Vlak voordat het net mis ging, was Brunelleschi plotseling weer beter en loste de problemen op, zodat Ghiberti in zijn hemd stond.

Boven alles verhaalt 'De koepel van Brunelleschi' echter over de architectonische en technische vondsten van de kunstenaar. Hij is de eerste die een wiskundig bepaald perspectief op het platte vlak neerzette, hij verzon listige metselverbanden om de bakstenen koepel zo op te kunnen metselen dat deze niet in zou storten halverwege de bouw. Normaal gesproken blijft de constructie van een koepel stabiel, doordat de krachten van de naar binnen hellende delen in de top worden opgevangen. Maar voordat die top is bereikt moet het metselwerk ook overeind blijven. Normaal gesproken gebeurde dit met een houten stellage in de vorm van de koepel, waarop het metselwerk tijdens de bouw kon leunen, maar daarvoor was de koepel zowel te groot als te hoog. Met een ingenieus visgraatverband in het metselwerk en banden die op strategische plekken rond de koepel werden aangebracht wist Brunelleschi het probleem op te lossen.

Ross beschrijft dit alles tot in detail. Zo in detail zelfs, dat je soms flink je aandacht bij de tekst moet houden om de logica te snappen. Deze doorwrochte delen worden afgewisseld met meer anekdotische stukken over Brunelleschi's eigenaardigheden en beschrijvingen van de cultuur van de tijd. Zo is 'De koepel van Brunelleschi' deels een biografie van de koepel van de Dom, deels een biografie van Brunelleschi, deels een schelmenroman, deels een tijdsbeeld van Florence tussen grofweg 1400 en 1450 en deels een technisch handboek van constructietechnieken uit die tijd. Waar nodig springt Ross naar voorvallen uit het verre verleden (bijvoorbeeld de Grieken en Romeinen) of de toekomst, die relevant zijn voor gebeurtenissen rond de bouw van de koepel. Dit maakt van het boek een levendige historische roman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden