Cultuurcentrum

Vernieuwd Felix Meritis in Amsterdam is er voor de nieuwsgierige mens zonder voorkennis

In de zuilenzaal kozen de architecten er bewust voor om het rauwe, afgeleefde uiterlijk ‘te bevriezen’. Beeld Ewout Huibers

Na een grondige renovatie kunnen de deuren van het Amsterdamse cultuurcentrum Felix Meritis open, zodra ook de rest van het land weer opengaat. ‘Felix’ moet een levendig centrum worden – precies zoals de oprichters het ooit voor ogen hadden.

Drie jaar is het legendarische Felix Meritis voor renovatie gesloten geweest. Veel langer dan gepland. Er kwamen nogal wat bouwkundige lijken uit de kast vallen, vertelt architect Jeroen Dellensen. “Het is een wonder dat er nooit ongelukken zijn gebeurd. De vloer van de Shaffy-zaal was zo rot door een woekerende zwam dat er zomaar een gezelschap van een paar honderd man naar beneden had kunnen storten.”

De zaal, vernoemd naar Ramses die er in de jaren zestig voorstellingen verzorgde, is nu met een stalen constructie gestut en voorzien van een hallucinerend kleurenpalet. “Mensen vragen of we een jointje hadden gerookt toen we dit ontwerp maakten”, grinnikt Dellensen. We, dat zijn hij en zijn compagnon Jaspar Jansen met wie hij samen het bureau i29 vormt. Aan hen en bouwkundig bureau Math de taak het gebouw, waar iedere spijker en vloerplank historie ademt, klaar te maken voor de 21ste eeuw. Op het balkon in de concertzaal nam keizer Napoleon in 1811 het feest in ogenschouw dat voor hem werd georganiseerd, in dezelfde zaal traden grootheden als Robert Schumann, Camille Saint-Saëns en Johannes Brahms op.

Het genootschap Felix Meritis – ‘Gelukkig door verdiensten’ – werd in 1777 opgericht in de geest van de Verlichting door een groep welgestelde, progressieve heren (vrouwen kwamen er niet aan te pas). Ze wilden de kunsten, de wetenschap en het ondernemerschap in Amsterdam bevorderen. De stad was na de Gouden Eeuw een beetje ingeslapen en daar moest verandering in komen. Het statige pand met zijn klassieke Korinthische zuilen verrees in 1786 tussen de Keizersgracht en de Prinsengracht. Jacob Otten Husly ontwierp een rechthoekig voorhuis en een cilindervormig achterhuis, verbonden door een sierlijke slingerende trap.

Technische snufjes

De architecten hebben de wens van Monumentenzorg om het pand geheel in oude staat terug te brengen weten om te buigen naar een moderne interpretatie van het oorspronkelijke interieur. Van het restaurant en de foyer, op de begane grond, maakten ze hedendaagse versies van 18de-eeuwse stijlkamers, met een stoffen wandbespanning zoals destijds, maar dan van moderne materialen. In de ronde concertzaal hangen strakke kroonluchters die wel iets weg hebben van ufo’s: ze zorgen niet alleen voor verlichting, maar er zijn ook technische snufjes in verwerkt die nodig zijn in een zaal die geschikt moet zijn voor concerten, congressen, theater en feesten.

Beeld Ewout Huibers

“De opdracht was om alle ruimtes in het gebouw volledig multifunctoneel en flexibel te maken”, zegt Dellensen. De nieuwe eigenaar, ondernemer Alex Mulder, wil dat het gebouw weer een levendig centrum wordt waar als vanouds cultuur, wetenschap en zakenleven samenkomen. Mulder, die zijn fortuin maakte met uitzendbureau Unique, investeert veel in cultuur. Zijn beheermaatschappij Amerborgh is ook eigenaar van de Amsterdamse debatcentra De Rode Hoed en De Nieuwe Liefde, het Hem in Zaandam, de Vrije Academie en de succesmusical ‘Soldaat van Oranje’. Hij kocht Felix Meritis in 2017 voor 2,5 miljoen. Dat leek toen niet veel voor zo’n enorm pand aan de gracht. Maar met het meermalen overschrijden van opleveringsdatum en bouwbudget was het bepaald geen koopje – totaal zo’n 16 miljoen.

De teloorgang van het pand zette al snel in nadat in 1888 het genootschap werd ontbonden, en een drukkerij haar intrek nam. Er woedde een brand en er was waterschade. Na de Tweede Wereldoorlog werd Felix Meritis het onderkomen van de CPN en de redactie van de communistische krant De Waarheid. De kortstondige sympathie voor communisten in Nederland, vanwege hun verzet tegen de nazi’s, eindigde met een bestorming van het pand. Toen de Sovjets in 1956 de opstand in Hongarije bloedig neersloegen, richtte de volkswoede zich tegen hun geestverwanten in Felix Meritis. Ruiten sneuvelden, er werden brandbommen gegooid. De communisten verdedigden zich door flesjes frisdrank vanaf het dak naar beneden te gooien.

Uiterst chic pand

In de jaren zestig vond ook de alternatieve jeugd onderdak in Felix Meritis, in het kielzog van Ramses Shaffy. Begin jaren tachtig kwam het pand in handen van de gemeente die er het Europees Centrum voor kunst, cultuur en wetenschap vestigde. Na evenementen als de ‘Nacht van de filosofie’ viel het doek in 2014. Bezoekers uit deze jaren zullen waarschijnlijk het meest herkennen in de zuilenzaal, waar i29 bewust heeft gekozen het rauwe, afgeleefde uiterlijk ‘te bevriezen’. Het houtwerk is verfloos, de pilaren vertonen hier en daar barsten, alleen het plafond is opnieuw gestuct. “Daar vielen de stukken gewoon uit”, zegt de architect.

Ook al oogt de sfeervolle zaal alsof hier niets veranderd is, alle muren hebben opengelegen om kilometers kabel te trekken en een luchtverversingssysteem aan te leggen. Net als in alle andere zalen zijn voorzieningen getroffen om de akoestiek te verbeteren, ruimtes geluidsdicht en brandveilig te maken. Onzichtbaar weggewerkt achter muren en plafonds. Bijzonder zijn de vele manshoge spiegels die ledschermen blijken te zijn waarop video’s en presentaties geprojecteerd kunnen worden.

Nog een paar likjes verf en dan wordt ‘Felix’, zoals het gebouw inmiddels is gaan heten, overgedragen aan hoofd programmering Esther Gaarlandt en haar team. Zij moeten een plekje zien te veroveren tussen het fikse aantal cultuur- en debatcentra die de hoofdstad rijk is. “Er is inderdaad al heel veel aanbod”, zegt Gaarlandt. “Maar het goede nieuws is: de zalen zitten vaak vol. Wij gaan het hebben over de complexe 21ste eeuw. Hoe gaan we die vormgeven?”

Beeld Ewout Huibers

De drempel van Felix mag niet hoog zijn – de bijeenkomsten zijn er “voor iedereen met een nieuwsgierige blik en geen voorkennis”, zoals Gaarlandt het zegt. Het zal gaan over etiquette op de datingsite Tinder (mag je een voorkeur voor een huidskleur aangeven?), complotdenkers (hebben ze een punt?), de toekomst van de porno-industrie (kan die ook vergroenen?), onze muziek- en tv-smaak (die wordt bepaald door de algoritmes van Netflix en Spotify) en activisme in muziekvideo’s (is Beyoncé een hedendaagse Malcolm X?). De Ada Lovelace Society, vernoemd naar de onterecht vergeten 19de-eeuwse wetenschapster, gaat vrouwelijke onderzoekers een podium geven. Heel nadrukkelijk zullen ook jonge ondernemers worden uitgenodigd, zegt Gaarlandt. Zoals Guillaume Schmidt van het succesvolle Amsterdamse streetwearmerk Patta. “In de traditie van het pand willen we dwarsverbanden leggen tussen filosofie en ondernemen, techniek en spiritualiteit. Alles in een ontspannen, optimistische sfeer.”

En in een uiterst chic pand. Gaarlandt schrikt bijna van die constatering. Ja, het pand is prachtig geworden, geeft ze toe. Met een ambitieus restaurant op de begane grond, minimalistische meubels en de laatste technische snufjes. Gammele kraakpanden, waar de jeugd van de jaren tachtig en negentig verpoosde, die hebben we niet meer. Het gelikte uiterlijk van Felix is van deze tijd, zegt Gaarlandt. En de gegoede burgerij maakt hier de dienst niet meer uit. “Het mag geen gesloten bolwerk worden.”

In verband met de corona-maatregelen is nog niet bekend wanneer Felix Meritis weer opengaat voor publiek. Meer informatie vindt u op de website: felixmeritis.nl

Lees ook:

Het Hem wil alle bezoekers serieus nemen

In een voormalige kogelfabriek net buiten Amsterdam zit nu Het Hem, een laagdrempelig cultuurcentrum dat alle bezoekers serieus wil nemen. De eerste expositie is gemaakt door de eigenaars van sneaker- en modemerk Patta.

De nacht waarin Nederlandse communisten vogelvrij waren

De beelden van de ingegooide ruiten van het CPN-kantoor Felix Meritis in Amsterdam staan velen nog voor de geest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden