Interview

Vermeer toont hoe we echt zijn, Rembrandt is zoals Nederland wil zijn

Wim Pijbes: 'De Nachtwacht is een nationaal altaar. Trots zijn op je erfgoed mag.' Beeld Michiel van Nieuwkerk/HH

2015 was een Rembrandtjaar. 'De Late Rembrandt' in het Rijksmuseum werd massaal bezocht. En Nederland spendeerde 80 miljoen om de helft van een dubbelportret te verwerven. In het brandpunt van alle belangstelling stond Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum.

Energiek, ad rem en met een jongensachtige bravoure. Zo leidt directeur Wim Pijbes het Rijksmuseum door het derde jaar na de heropening in 2013. Maandagochtend komt hij iets te laat binnen rennen in zijn werkkamer met uitzicht op het Rijksmuseum. Een tevreden man. Hij beaamt onmiddellijk dat dit een bijzonder jaar was en meet de successen breed uit.

"Ik ben heel tevreden met de bestendige koers. Het succesvolle openingsjaar is geen eenmalige vuurpijl gebleken. Over de hele linie zet de groei zich voort: in aantal vrienden van het museum, zo'n 17.000 nu, in verwervingen voor de collectie en in bezoekersaantallen. En we winnen ook nog prijzen. Nu weer de 'European Museum of the Year Award'. En niet onbelangrijk: we hadden de drukst bezochte tentoonstelling in het Rijksmuseum ooit: 520.000 bezoekers voor 'De Late Rembrandt'. Samen met de aankoop van de Rembrandts - de duurste museumaankoop ooit ter wereld - het hoogtepunt van het jaar."

De tentoonstelling De late Rembrandt kostte 5 miljoen euro. Een enorme uitgave. Wanneer was het duidelijk dat het een succes werd?
"De eerste dag eigenlijk al. Of in elk geval binnen tien dagen. Het is moeilijk te zeggen waaraan je het merkt. Het hangt in de lucht. Nee, aandacht van de pers is geen garantie voor succes, wel een voorwaarde. Maar goed besproken tentoonstellingen kunnen ook mislukken."

Wat was de reden van het succes? De faam van Rembrandt, de enorme marketingcampagne van het Rijksmuseum of de tijdgeest?
"De naam en faam van Rembrandt. Kwaliteit verloochent zich niet."

De tentoonstelling maakte iets bijzonders los in Nederland, een bijzondere verering van Rembrandt. Je moest het gezien hebben. Mensen zeiden: 'Dit is onze identiteit. Dit is Nederland'.
"Daar ben ik het niet mee eens. Rembrandts werk gaat over de hogere, diepere, waardevolle dingen van het leven. Dat vinden ze in Frankrijk of Spanje ook. Rembrandt is juist zo relevant omdat hij universeel is.

"Het enige dat Rembrandt meer heeft dan sommige andere kunstenaars is een feilloos oog voor het realistische en alledaagse. Dat maakt hem misschien Nederlandser dan andere kunstenaars. Maar Rembrandt laat zich niet vangen door nationalistische gevoelens, die hij misschien wel oproept. Niet voor niks hebben dit jaar drie landen een werk van Rembrandt tot cultureel erfgoed uitgeroepen. Ook Frankrijk en Engeland hebben een exportverbod voor een Rembrandt afgekondigd."

Drukte in het Rijksmuseum. Beeld anp

Het Rijksmuseum speelt ook in op het nationale gevoel met zijn campagne dat het Rijksmuseum voor alle Nederlanders is. Doen jullie dat bewust?
"We zijn een museum van de kunst en geschiedenis die betrekking heeft op dit land. Dat dragen wij uit. Dat moéten wij uitdragen. Vele hoogtepunten hangen hier, met als topstuk 'De Nachtwacht'. Dat werk in de Eregalerij is een nationaal altaar, een ankerpunt voor de nationale identiteit. Daar hoeven we ons niet voor te schamen. Ik heb niks tegen nationalisme. Dat is pas verkeerd als je het ene land beter vindt dan het andere. Maar je mag best trots zijn op je cultureel erfgoed."

Het hele gebouw ademt toch de verheerlijking van Nederlandse denkers, schilders en historische gebeurtenissen.
"Dit gebouw is door en door katholiek. Het biedt een beeld van de geschiedenis zoals de makers - Joseph Albertink Thijm en Pierre Cuypers - dat in 1885 optekenden. Het gebouw is een blijk van nationale trots, met die eregalerij en die cartouches met namen van kunstenaars. Aan die verheerlijking van Nederlandse deugden doen wij nu niet meer zo uitbundig."

Nou, bij de tentoonstelling werd Rembrandt toch weer even door alle Nederlanders op het schild gehesen.
"Het enige wat hem Nederlands maakt is dat hij hier is geboren. Een kunstenaar als Vermeer past veel beter bij het Nederlandse credo van rust, reinheid en regelmaat. 'De Melkmeid' is een veel Hollandser schilderij dan De Nachtwacht. Dat is bravoure, groots, heroïsch. Vermeer is verstild, bescheidener. Vermeer is zoals we zijn. Rembrandt is zoals we willen zijn."

Bravoure is wel het woord dat past bij de aankoop van het Rembrandtkoppel Maarten Soolmans en Oopjen Coppit: Maarten voor Nederland en Oopjen voor Frankrijk. De gezamenlijke vraagprijs van 160 miljoen euro zou voor veel museumdirecteuren een brug te ver zijn. Niet voor u.
"Het is een monsterlijk bedrag! Maar als zoiets op de markt komt, kun je het proberen of niet proberen. Meer smaken zijn er niet. En als ergens ter wereld Rembrandts gaan bewegen, gaat de directeur van het Rijksmuseum ook bewegen. Dat hoort bij de functie.

Het Rembrandtkoppel Maarten Soolmans en Oopjen Coppit. Beeld anp

"In het voorjaar werd bekend dat ze op de markt kwamen. Ik heb eerst de minister van cultuur, Jet Bussemaker, een berichtje gestuurd en gevraagd of we een beroep konden doen op het Aankoopfonds van het Rijk. Nee, was haar antwoord. Toen zijn we het zelf gaan proberen. We hebben alle fondsen opgebeld en kwamen niet verder dan 20 miljoen. Wat natuurlijk al een enorm bedrag is. Toen zijn we particuliere wegen gaan zoeken via het notariaat, om mede-eigenaarschap mogelijk te maken. Daar zijn we een flink eind mee gekomen.

"Tegelijkertijd hadden we museum het Louvre in Parijs benaderd. 'Luister, we gaan een poging tot koop doen. Is het verstandig om samen op te trekken?' Maar bij het Louvre hadden ze geen geld. Toen benaderde Alexander Pechtold me om te kijken of het in Den Haag mogelijk was. Zijlstra en Samsom voelden er meteen voor. De rest volgde."

Is dat niet verwonderlijk, na jaren van bezuinigen op cultuur?
"Helemaal niet. Als je niet voor Rembrandt bent, wat doe je dan in de regering? Rembrandt is ook volksgezondheid en defensie, in overdrachtelijke zin. De Italiaanse premier Matteo Renzi heeft dat goed begrepen. Die heeft in reactie op de aanslagen in Parijs een miljard euro vrijgemaakt om alle musea gratis te maken voor kinderen tot achttien jaar. Rembrandt is nationaal erfgoed, dus van nationaal belang. Daar moet je je als regering hard voor maken."

Heeft de tentoonstelling De Late Rembrandt de geesten daarvoor rijp gemaakt?
"Nee, dit gaat veel dieper dan een hype. Het belang van Rembrandt is iets oers, het zit in een diepere laag die een volk maakt tot een volk. Rembrandt hoort echt bij ons. 80 miljoen euro is dan een goede investering. Ja, er klinkt kritiek op dat bedrag. Maar mensen die er verstand van hebben, vinden dit een goede investering.

"Uiteindelijk kopen we het paar samen met Frankrijk. Daar ben ik trots op. Want de werken blijven bij elkaar en ze zijn straks te zien in het publieke domein. In Europa, waar ze horen. Juristen werken de deal nu uit. Uiteindelijk koopt Frankrijk er één en Nederland de ander. Nee, het maakt me niet uit welke we kopen, want de schilderijen zijn als een paar schoenen: de een kan niet zonder de ander. Je zult ze altijd bij elkaar zien."

Wat te doen na zo'n topjaar? Kan het nog beter of is het tijd om rustiger aan te doen?
"Rustiger aan doen? Wat denk je wel! Nee, volgend jaar willen we weer een klapper maken. Daar gaan we voor."

Wie is Wim Pijbes?

Geboren in Veendam, 9 oktober 1961.

Studeerde kunstgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij werkte daarnaast als lichtontwerper/technicus in het theater.

In 1996 wordt hij tentoonstellingscoördinator van de Kunsthal in Rotterdam. Bij de Kunsthal wordt hij later adjunct-directeur (1997) en directeur (2000).

In 2008 volgt hij Ronald de Leeuw op als directeur van het Rijksmuseum in Amsterdam. Het hoofdgebouw is op dat moment al vijf jaar dicht vanwege de verbouwing.

In 2013 staat hij volop in de belangstelling vanwege de opening van het Rijksmuseum. In 2014 is hij opnieuw het middelpunt van aandacht als hij de Amerikaanse president Obama de hand schudt voor 'De Nachtwacht'. De foto gaat de hele wereld over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden