Onderzoek

Vermeer schilderde ‘Het meisje’ met wimpers en wenkbrauwen

Wetenschappelijk onderzoek naar het wereldberoemde schilderij van Johannes Vermeer, bekend als Meisje met de Parel (c. 1665), heeft nieuwe ontdekkingen en inzichten opgeleverd. Er werden ontdekkingen gedaan over Vermeers penseelvoering, gebruik van pigmenten en op welke manier hij zijn schilderij met verschillende lagen ‘opbouwde’. Beeld ANP

Ze blijft een icoon, maar onderzoek wijst uit dat ‘Het meisje met de parel’ niet langer te zien is zoals Johannes Vermeer haar origineel had geportretteerd.

Ze had wimpers en wenkbrauwen, droeg een groen-blauwe hoofddoek en stond voor een groen gordijn. Zo zag ‘Het meisje met de parel’ eruit op het moment dat Johannes Vermeer in 1665 zijn penseel neerlegde, een stap naar achteren deed en tevreden constateerde dat zijn schilderij af was.

Onderzoek door een internationaal team van onderzoekers en conservatoren heeft dat uitgewezen. Zij analyseerden verfdeeltjes en bekeken in 2018 gedurende twee weken het oppervlak van het doek met camera’s, scanners en microscopen. Conclusie: het beroemdste schilderij van Vermeer, dat hangt in het Mauritshuis, zag er 350 jaar geleden heel anders uit dan wij het nu kennen.

Zo blijken er diagonale lijnen over de achtergrond te lopen, die wijzen op de plooival van een gordijn. Vermeer schilderde vaak donkergroene gordijnen op schilderijen, maar Het meisje met de parel lijkt helemaal geen achtergrond te hebben. Ze staat in een abstract zwart vlak. Naar nu blijkt komt dat doordat de gele en blauwe pigmenten zijn verbleekt, waardoor er een zwart-grijze achtergrond is overgebleven.

Ook in de hoofddoek zaten gele verfdeeltjes, die zijn verdwenen. De donkerste blauwe delen waren waarschijnlijk groenblauw toen Vermeer het schilderde. Het intense ultramarijn, dat de tand des tijds wel heeft doorstaan, maakte Vermeer uit de dure steen lapis lazuli, afkomstig uit Afghanistan. Hij verhitte het op hoge temperatuur om een nog intenser blauw te krijgen.

De onderzoekers konden het oppervlak van het schilderij 140 keer vergroten en zagen toen tot hun verrassing dat Vermeer het meisje wenkbrauwen en wimpers had gegeven. Die zijn met het blote oog niet waar te nemen in de huidige staat van het schilderij. De parel hangt bij die uitvergroting nog steeds zonder haakje aan het oor. Vermeer schilderde het juweel zonder contouren. Een dun haaltje verf en een dikkere streek geven weer hoe de witte kraag en een fellere lichtbron van links in de parel reflecteren. 

Beeld ANP Handouts

De onderzoekers hebben ook kunnen achterhalen in welke stappen Vermeer het schilderij tot stand bracht. Hij heeft waarschijnlijk een geprepareerd schildersdoek gebruikt. Hij begon met het aanbrengen van de lichte en schaduwplekken. Met dunne zwarte lijnen bracht hij de contouren aan. Hij heeft de rand van de hoofddoek en de onderkant van het oor nog tussentijds aangepast. Daarna ging hij aan de slag met de kleuren. Eerst schilderde hij de achtergrond, daarna het gezicht, het gele jasje, de witte kraag, de hoofddoek en de oorbel. Tot slot zette hij bovenaan zijn handtekening.

Voor conservator Ariane van Suchtelen van het Mauritshuis was de uitkomst van het onderzoek een verrassing. Vooral de aanwezigheid van een gordijn werpt volgens haar een nieuw licht op dit iconische schilderij en op het oeuvre van Vermeer. “Vermeer plaatste Het meisje met de parel in een bestaande ruimte in plaats van in een abstract donker vlak. Zo is er een parallel te trekken met de andere schilderijen met vrouwen in interieurs. Vooral met ‘Het meisje met de rode hoed’, dat net als Het meisje met de parel een meisjeskopje is. Vermeer schilderde haar op een stoel met een wandtapijt op de achtergrond.

“Het gordijn, maar ook de wimpers, maken Het meisje met de parel levensechter. En wat moet de groene kleur een mooi effect hebben gehad. Het is bijzonder dat we nu weer iets dichter bij de schilder Vermeer zijn gekomen.”

Lees ook:

Meisje met de parel krijgt een total body scan

Het ‘Meisje met de parel’ krijgt een ‘total body scan’, waarbij zonder verfmonsters te nemen, zonder haar zelfs maar aan te raken met de modernste technieken dwars door alle verflagen heen kan worden gekeken. 

‘Het meisje’ als rockidool

‘Meisje met de parel’ van Vermeer is de grote publiekstrekker van de reizende tentoonstelling van het Mauritshuis. Hoe kan het toch dat zo veel mensen vallen voor dat ene schilderij?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden