Interview Spotprenten

Verhalend satiricus met fijn geslepen gereedschap

Tom Janssen op zijn werkkamer Beeld Maartje Geels

Tekenaar Tom draagt zijn voltallige oeuvre over aan een museum. De satirische prenten veroorzaakten soms flinke opschudding, vooral in CDA-kringen. ‘Ik kies nu liever een minder heftige vorm, als ik mijn punt maar kan maken.’

Cartoon uit 2006, gemaakt na de aanslag op treinen en bussen in Madrid en Londen.

Artistiek tekenen, dat ligt Tom niet zo. “Mijn stijl is meer verhalend”, zegt hij thuis aan de keukentafel in Landsmeer. “Verhalend-grappig. Cartoonstijl. Er moet een beetje schwung in zitten, met veel expressie in de koppen.”

Tom Janssen (68), artiestennaam Tom, is een oude rot in het vak. Al sinds 1975 tekent hij spotprenten voor Trouw. Elke week twee stuks. Ook aan regionale kranten levert hij, drie keer per week.

Inmiddels heeft hij een omvangrijk oeuvre opgebouwd. Dat oeuvre verhuist nu integraal naar het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum. Vanochtend is de feestelijke overdracht, met koffie en taart.

Papier en digitaal

Het gaat in totaal om 9000 tekeningen op papier uit de jaren tot 2002, aangevuld met 6000 digitale prenten uit de periode erna. Het papieren werk komt in bruikleen. De digitale bestanden zijn een schenking.

Tom benaderde het museum zelf. Onlangs heeft hij zijn atelier in Amsterdam afgestoten, en thuis kan hij zijn archief nergens kwijt. Opgeruimd staat netjes. En voortaan is zijn werk tenminste voor iedereen te raadplegen.

Conservator Jop Euwijk is ‘ontzettend blij met de aanwinst’, zegt hij aan de telefoon. “De tekeningen vormen een mooie aanvulling op de spotprenten die we in huis hebben sinds we twee jaar geleden met het Persmuseum zijn gefuseerd.” Hij noemt Tom een klasse apart. “Het is een veelvuldig bekroonde tekenaar met indrukwekkend satirisch gereedschap. Hij heeft zo’n beetje alle Nederlandse politici op de hak genomen.”

Het museum gaat Toms werk toegankelijk maken voor onderzoekers. De tekeningen zullen ook te zien zijn op tentoonstellingen, zoals nu al deels het geval is in de expositie ‘Serieus grappig’. Verder passen de spotprenten goed in educatieve projecten van het museum, bijvoorbeeld over de vrijheid van meningsuiting of over framing.

Spot paste niet zo bij de protestantse aard van de krant

Tom weet nog goed hoe hij in 1975 bij Trouw begon. Hij was klaar op de Rietveld-academie en wilde aan de slag als cartoonist. Een vriend die toevallig voetbalde met een Trouw-redacteur, kreeg te horen dat de krant op zoek was naar een tekenaar. Zo ging het lopen. Tom stond de eerste jaren afgedrukt op de pagina buitenland. Later schoof hij door naar de opiniepagina, ook nu nog zijn vaste stek.

“Er stonden destijds nog geen spotprenten in Trouw”, herinnert hij zich. “Je had al wel de tekeningen van Len, op de kerkpagina’s. Maar spot, dat paste niet zo bij de protestantse aard van de krant. Je hoorde het gezag te respecteren, niet belachelijk te maken.”

Als katholieke jongen uit Breda had Tom een wat vrijere kijk op de zaak. Hij vond het leuk om grappen te maken over nonnen en pastoors. De redactie floot hem wel eens terug. “Ik heb ooit een Bijbel getekend met een kruis erop. Mocht niet. Te katholiek. Er moest voluit ‘Bijbel’ op. Ik kreeg ook het verzoek om liever geen engelen of heiligen te tekenen.”

Het beleid werd gelukkig snel soepeler. Maar het bleef oppassen, vooral rond het CDA, in 1980 ontstaan uit een fusie van christelijke fracties. “Het CDA wilde groeien”, zegt Tom. “Daarom stelden ze zich expliciet open voor niet-christenen. Toen heb ik een huis getekend waar iemand een bordje boven timmerde met de tekst: ‘CDA nu ook voor heidenen’. Dat vond de redactie té. ‘Heidenen’ moest eruit. Maar ja, toen viel wel de grap weg.”

Beeld Maartje Geels

CDA-prominenten zegden hun abonnement op

Soms liep het hoog op. Twee CDA-prominenten zegden zelfs hun Trouw-abonnement op vanwege tekeningen van Tom. De eerste was André Donner, de vader van oud-minister Piet Hein Donner. “Hij was boos omdat ik het begrip ‘onbevlekte ontvangenis’ verkeerd had gebruikt. Het betekent ‘zonder erfzonde geboren’, maar ik dacht aan een zwangerschap zonder zaad.” De prent ging over een toen actueel thema, zwangere vrouwen op zoek naar een opvanghuis, en het was bijna Kerst. Tom had daarom de stal van Betlehem afgebeeld, wat het nog erger maakte.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Na deze cartoon uit 1986 zegde Wim Deetman, toenmalig minister van Onderwijs, zijn abonnement op Trouw op.

De tweede die de krant vaarwel zegde was Wim Deetman, oud-burgemeester van Den Haag. Toen Deetman in 1986 nog CDA-minister van onderwijs was, nam Tom hem op de hak vanwege een bezuiniging op het speciaal onderwijs. “Op de tekening zie je hoe Deetman een leerling van het speciaal onderwijs ondersteboven keert om geld uit zijn zakken te schudden. Er staat ook nog een rolstoel naast, extra pijnlijk. Deetman was heel boos, want hij pakte geen geld af, maar deed er alleen minder bij.”

‘Ik probeer conflicten altijd op te lossen met een grap’

Tom is niet trots op deze wapenfeiten. Hij heeft er eerder lering uit getrokken. Door zo’n rel gaat het alleen nog maar over de vorm, zegt hij, niet over de boodschap. Dat is zonde. “In het begin heb ik niet altijd goed ingeschat hoe gevoelig sommige dingen lagen. Daar ben ik in gegroeid. Ik kies nu liever een minder heftige vorm, als ik mijn punt maar kan maken. Het liefst met een grap, want dat gaat er beter in. Humor relativeert. In het dagelijks leven probeer ik conflicten ook altijd op te lossen met een grap.”

Ondanks de relletjes heeft Tom altijd prettig samengewerkt met Trouw. “Ik heb veel ruimte gekregen en van alles kunnen uitproberen.” Met succes. Hij won diverse prijzen, waaronder de Inktspotprijs 2004 voor ‘Genocide in Darfur’. In 2006 werd hij derde bij de ‘World Press Cartoon’-competitie met de tekening ‘Naar het Paradijs’.

Dilemma’s zijn interessanter dan meningen

Zijn werk belandt geregeld in The New York Times of Le Monde. Zelfs Russische, Japanse en Braziliaanse kranten drukken hem af. Dat levert een klein zakcentje op. “Maar ik vind het vooral leuk om een groter publiek te bereiken.”

Het nieuws ligt voor het oprapen, dus aan onderwerpen heeft Tom nooit gebrek. De vraag is meer hoe hij er een originele invalshoek bij bedenkt. Het beeld moet in elk geval helder zijn. Dat betekent: veel wegsnijden.

“Ik weet donders goed dat er meerdere kanten aan een onderwerp zitten”, zegt Tom. “Maar je moet nu eenmaal kiezen wat je benadrukt.” Boven zijn tekeningen in Trouw stond vroeger: ‘Tom in zwart-wit’. “Dat was deels omdat de tekeningen toen nog zwart-wit waren, met grijstinten; pas in 2007 kwam er kleur in. Maar de titel gaf ook aan dat er geen nuance in zat. Dat vond ik zelf nogal meevallen.”

Voorkeur voor dilemma's

Tom heeft geen voorkeur voor specifieke onderwerpen, wel voor dilemma’s. “Duurzaamheid en migratie zijn belangrijk, maar ik heb geen behoefte om het vingertje te heffen. Dat gebeurt in de krant al genoeg, bijvoorbeeld in de brieven waarin lezers willen laten merken dat ze van een hoog moreel gehalte zijn. Dan denk ik: oké, maar hoe moet het dan praktisch? Daar begint het dilemma. Dat vind ik spannender dan een mening.”

Clichés probeert hij te vermijden. Brexit? Dan geen knalrode dubbeldekker op de rand van een ravijn, tenzij je er een grappige draai aan weet te geven. Verder wil hij met zijn tijd meegaan. Dat betekent ook: meer politieke correctheid. “De vroegere president van Congo, Mobutu, heb ik ooit getekend met een botje door zijn neus. De redactie hield dat tegen. Zoiets zou ik nu niet meer doen. Ik probeer tegenwoordig ook meer vrouwen te tekenen, al vind ik mannen fijner. Een grote neus, een hoekige kop, daar krijg ik makkelijker karakter in.”

Wat te doen met Boris Johnson, die clown?

Tom kan eindeloos nadenken en schetsen voor hij zijn definitieve ontwerp kiest. Het voorwerk kost soms wel zes uur, waarna het eigenlijke tekenen zo klaar is. Hij schetst met potlood en daarna met penseel en zwarte inkt, herkenbaar aan de dikke en dunne lijnen. Uiteindelijk scant hij de prent op de computer, waar hij de kleuren toevoegt.

Stoppen met werken? Daar peinst Tom na bijna 45 jaar niet over. Hij vindt tekenen veel te leuk. Ook blijft hij graag volgen hoe iemand als Boris Johnson zich ontwikkelt. “Zo’n clown, zo’n vreselijke eikel die de baantjes onderling verdeelt met zijn corpsbalvriendjes… Hoe moet ik dat in één tekening vatten?”

Hij ervaart het werk evenwel niet als last, maar als uitdaging. “Elke dag denk ik weer: eens kijken wat we er vandaag van bakken.” Helaas begrijpt het publiek veel tekeningen na een paar jaar al niet meer omdat de actuele context weg is.

Maar die beperking maakt het vak ook ‘minder pretentieus’, zegt Tom. Pakt een schets eens wat suffer uit, jammer dan. “De volgende dag maak je gewoon weer iets anders.”

Lees ook:

Een stripverhaal als ode aan alle taxichauffeurs

Geen drama is te groot voor een stripboek, vindt Aimée de Jongh. In haar nieuwste beeldroman schetst ze heftige levensverhalen van taxichauffeurs. ‘Met een paar gezichtsuitdrukkingen of een simpele achtergrond kun je veel suggereren.’

‘Niet nee blijven verkopen aan Europa’

De geest van het separatisme waart door het Verenigd Koninkrijk. De Britse cartoonist Brian Adcock ziet het met lede ogen aan. ‘Waarom niet samenwerken? Dat is voor iedereen het beste.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden