Review

Verhalen van verlating

Dertig jaar geleden leken Italiaanse vrouwen zich nog moeiteloos te bevrijden van hun knellende huwelijksbanden. Althans, in feministische literatuur. Nu doen juist romans over ontredderde, verlaten vrouwen het in Italië opvallend goed. En hun overspelige echtgenoten dingen ook al naar begrip van de lezer. Ronald de Rooy onderwerpt vier recent vertaalde bestsellers aan een kritische blik.

Opvallend vaak verschijnen de laatste jaren in Italië succesvolle romans die handelen over huwelijkscrises, relatieproblemen, en andere vormen van onbegrip en ellende tussen mannen en vrouwen. Hoewel de directe aanklacht ontbreekt, lijkt er toch uit de meeste van deze teksten een indirecte noodkreet op te stijgen, waarbij vooral de benarde positie van de vrouw in (huwelijkse) relaties in beeld komt.

Feministische romans uit de jaren zestig en zeventig, vooral die van Dacia Maraini, gaven in Italië al eerder een stem aan onderdrukte vrouwen. Die stem sprak toen vooral over de traditionele emancipatiekwesties, en over het recht op echtscheiding en abortus. De hoofdpersoon ontpopte zich in het beste geval als een zelfstandige vrouw die de mannelijke hegemonie in privé- en maatschappelijk leven met succes het hoofd bood om vervolgens eigenhandig een nieuw bestaan op te bouwen. De nadruk lag op persoonlijke ontwikkeling en bevrijding.

Opvallend is dat in recente romans meestal wordt stilgestaan bij de crisis zélf en bij het psychische leed en de ontreddering die hiervan het gevolg zijn, vooral bij vrouwen. Hoe om te gaan met verlating, leugen en bedrog door je levenspartner? Het is interessant dat op deze kernthema's in recente Italiaanse romans nu eens een vrouwelijk, dan eens een mannelijk perspectief wordt losgelaten. De krachtigste romans zijn die waarin we meekijken door de ogen van bedrogen vrouwen op hun eigen verlating.

In de Italiaanse literatuur werd dit genre al in de veertiende eeuw uitgevonden, nota bene door een man. Giovanni Boccaccio trachtte met 'Elegia di Madonna Fiammetta' zijn eígen liefdesverdriet te bezweren door zijn ex-geliefde Fiammetta te laten weeklagen over het feit dat zij door hém was verlaten...

Het relaas van Olga in Elena Ferrante's 'Dagen van verlating' heeft raakvlakken met dat van Laura in Giovanni Chiara's 'Septemberspiegel' (besproken in Trouw van 26-2-2002). Na te zijn bedrogen door hun echtgenoten verliezen Olga en Laura hun vertrouwen in zichzelf en in het leven. Hun identiteit komt in gevaar. Laura vlucht naar haar geboortestreek Toscane en probeert met kalmerende middelen de scherpe kanten van haar verdriet te halen. Ferrante's intrigerende Olga is moeder van twee kinderen onder de tien en kan eenvoudigweg niet vluchten. Als Napolitaanse komt Turijn haar in deze periode voor 'als een groot fort met ijzerkleurige wallen'. Zij heeft geen andere keuze dan alle bittere stadia van verlating, bedrog en vernedering volledig en zonder verdoving te ondergaan. Haar relaas grijpt de lezer meer dan eens bij de keel, zo rauw zijn de gedachten, zo lijfelijk de gevoelens die Olga beschrijft.

Bijna een jaar stond Ferrante's roman voortdurend in de Italiaanse toptien van best verkochte boeken, terwijl deze monoloog niet bepaald een bestseller voor op de salontafel is. Dit boek wordt kennelijk écht veel gelezen, misschien omdat veel (vrouwelijke) lezers zich in de wanhoop en het verdriet van Olga herkennen, gedeeltelijk misschien ook door de toegankelijkheid van deze vertelling. De schrijfster bedient zich hoofdzakelijk van onliteraire, alledaagse taal, vaak direct en zelfs ordinair. Toch zou ik dit boek niet als gemaksliteratuur willen kwalificeren. Stijl en taalgebruik sluiten naadloos aan bij Olga's gemoedstoestand van woede en frustratie. Haar verdriet en verslagenheid zijn terecht, authentiek en aangrijpend. Op de sterkste momenten doen Ferrante's wrede, onwerkelijke beelden zelfs denken aan de grote Federigo Tozzi, bijvoorbeeld wanneer in Olga 'een voortdurend gevoel van dreiging' groeit, wanneer ze het verleden wil 'wegblazen als een vies insect', of wanneer haar leven zo gespannen voelt 'als ijzerdraad dat in het vlees snijdt'.

Wellicht spreekt de roman veel lezers ook aan vanwege de voor deze tijd ongewone anonimiteit van de auteur. Zij (of hij?) kwam niet opdagen om de prijzen voor haar vorige roman in ontvangst te nemen, ze geeft geen interviews en er is vrijwel niets bekend over haar leven. Er is alleen een briefwisseling gepubliceerd met de regisseur die haar eerste roman 'L'amore molesto' ('Kwellende liefde') verfilmde. Iets van Ferrante zelf zien we misschien in sommige uitlatingen van haar zo levende personages. Olga, die door middel van schrijven haar verdriet wil verwerken, lijkt af en toe de essentie van de poëtica van haar maakster te onthullen: ,,Dit is leven, dacht ik, een plotselinge vreugdeschok, een steek van pijn, een intens genot, onder de huid kloppende aders. Het is echt, iets anders valt er niet te vertellen.''

Het beeld dat we via Laura en Olga van hun overspelige echtgenoten krijgen, is natuurlijk bepaald niet positief. Na de fase van verdriet en gedwongen loslating, zien beide vrouwen de ware aard van hun echtgenoten. Deze mannen denken uitsluitend aan zichzelf en hoewel ze de oorzaak zijn van alle ellende, zitten uitgerekend zíj vol zelfmedelijden en tonen ze geen enkel verantwoordelijkheidsbesef. Een subjectief beeld, vertekend door verdriet en woede van bedrogen echtgenotes?

Het toeval wil dat in twee andere recente Italiaanse romans de overspelige echtgenoten zélf aan het woord komen. In 'Ga niet weg' duikt Margaret Mazzantini in de ziel van de overspelige man. In tegenstelling tot Ferrante verschijnt Mazzantini maar al te graag in de media. Ze was de stralende winnares van de prestigieuze Premio Strega van 2002 en ze vertelt in interviews uitvoerig over zowel haar schrijverschap als haar gelukkige gezinsleven.

'Ga niet weg' is het relaas van Timoteo, een chirurg die terugkijkt op een midlifecrisis. Terwijl zijn vijftienjarige dochter in coma ligt na een scooterongeluk, biecht Timoteo zijn geheim gebleven verhouding aan haar op. Hij ontmoette zijn naar eigen zeggen onaantrekkelijke minnares Italia toen huwelijk en werk voor hem louter sleur waren geworden. Na Italia te hebben verkracht en haar een tijdje als prostituee te hebben misbruikt, wordt hij op mysterieuze wijze smoorverliefd op haar en ontstaat er een ongelijkwaardige verhouding die voortduurt tot Italia's voortijdige dood. Timoteo's besluiteloosheid, zijn verlangen begrepen te worden, en zijn echte (?) gevoelens van liefde voor Italia worden door Mazzantini maar al te vaak met een onverteerbaar lyrisch sausje overgoten: ,,Ja, dochter van me, ik hou van haar, zoals ik nog nooit van iemand heb gehouden. Ik hou van haar als een bedelaar, als een wolf, als een brandnetel. Ik hou van haar als een barst in de ruit.''

Mazzantini's formule doet denken aan de eveneens uitermate succesvolle roman 'In het moment' van Andrea De Carlo: nadat Luca op een onfortuinlijke dag van een van zijn paarden valt, realiseert de arme ziel zich plotseling dat hij nooit écht gelukkig is geweest: hét moment om zijn partner te bedriegen met de eerste de beste vrouw die hij tegenkomt. Ook hier krijgen we een hele roman lang lyrische blikken in het zielsleven van de onbegrepen overspelige man, en ook hier is dat echt te veel van het goede. Dit soort banaliteiten verdient geen poëtische aanpak. De Olga's en de Laura's komen op de lezer overtuigender over, maar het is duidelijk dat ook de Timoteo's en de Luca's heel veel gehoor vinden, in ieder geval bij het Italiaanse publiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden