Boek van de week Berichten uit de Sahara

Verhalen over machtsverhoudingen

Niet gehinderd door cultuurrelativisme deed de Taiwanese Sanmao (1943-1991) verslag van onderdrukking in de Sahara. 

Op 4 januari 1991 vond in een ziekenhuis in Taiwan een tragedie plaats. De beroemde en geliefde 47-jarige schrijfster Chen Mao-ping, beter bekend als Sanmao, had zich opgehangen aan haar zijden kousen. Waarom wist niemand; ze liet geen verklaring achter. Misschien, meende men, had ze een einde aan haar leven gemaakt omdat haar filmscript voor de Taiwanese film ‘Red Dust’, anders dan ze had gehoopt, geen prijs had gekregen. Of omdat ze nog steeds rouwde over haar geliefde Spaanse man José María Quero y Ruiz, die in 1979 bij een duikersongeluk om het leven was gekomen. Maar waarschijnlijk leed ze aan depressies. “Aan de buitenkant leek ze formidabel”, schreef haar jongste broer na haar dood, “maar in haar hart had ze het moeilijk.”

Formidabel was in elk geval Sanmao’s leven. In 1963, toen ze twintig was, verhuisde ze na een studie filosofie in Taiwan naar Spanje, waar ze Spaans leerde. Vandaar vertrok ze naar Duitsland om Duits te studeren. Na de dood van haar Duitse verloofde keerde ze terug naar Spanje. Ze ontmoette er José, met wie ze een gelukkig leven leidde.

In 1974 besloot ze in haar eentje een reis te maken door de Westelijke Sahara, destijds een Spaanse kolonie. Gemakkelijk had ze het daar allerminst. Ze voelde zich eenzaam, leed onder de extreme hitte en kou en werd door de Spaanse autoriteiten nauwelijks getolereerd. “Waarom wilde ik in mijn eentje naar deze allang door de wereld vergeten plek?” vraagt ze terecht in ‘Berichten uit de Sahara’, een bundel verhalen over haar leven in Afrika, die in 1976 in Taiwan verscheen en dit jaar uitkwam in een indrukwekkende Nederlandse vertaling. “Ik had daar geen antwoord op”, schrijft ze, “en bleef hier dag op dag wonen.”

Gelukkig maar. Want ‘Berichten uit de Sahara’ bevat niet alleen geestige verhalen over de avonturen van een intelligente, kritische, koppige en inventieve vrouw, maar ook een interessante kijk op verschillende culturen én een indrukwekkend verslag van de politieke ontwikkelingen in de Westelijke Sahara in 1975.

Eenzaamheid

Aan Sanmao’s eenzaamheid komt een einde als ook José een paar maanden later in de Sahara arriveert. Ze huren een huis in het stadje El Aaiún, niet ver van de Atlantische Oceaan. José vindt een baan bij een Spaans bedrijf en Sanmao vult hun inkomen aan met het schrijven van verhalen voor een Taiwanese krant, later dus gebundeld in ‘Berichten uit de Sahara’. Daarin vertelt ze over haar vriendschappen met haar buurvrouwen, de plaatselijke winkeliers, rondtrekkende bedoeïenen en Spaanse ambtenaren. Dat doet ze met humor en compassie, hoewel ze er een ongezouten mening op na houdt over de gebruiken van de verschillende bevolkingsgroepen. Ongehinderd door enig cultuurrelativisme bekritiseert ze de gewoonte van de bedoeïenen om zich slechts een keer in de vier jaar te wassen, en haar buren krijgen er regelmatig van langs vanwege hun ‘domheid’ en hun eeuwig ongevraagd lenen van Sanmao’s wasgoed. Hoewel dergelijke klachten bij huidige westerse lezers als u en ik een ietwat ongemakkelijk gevoel opleveren, maken Sanmao’s ontwapende nieuwsgierigheid en haar overlevingskunst veel goed. Zoals wanneer ze vertelt hoe ze op een dag met José naar het strand rijdt en daar toevallig ziet hoe een groep bedoeïenenvrouwen elkaar zoutwaterklysma’s geven, waarna ze zich een voor een ontlasten.

Van achter een rots slaan Sanmao en José de groep ongemerkt gade, totdat Sanmao begint te lachen: “Toen de vrouw die daar gehurkt zat opeens begon te zingen, kon ik me niet meer inhouden – ik proestte het uit. Het was zo grappig hoe ze daar zat, je moest er wel om lachen.” Ze worden ontdekt, maar ontsnappen aan hun woedende achtervolgers.

Als een paar dagen later een bedoeïen navraag komt doen, zegt Sanmao met een stralende glimlach: “Ik weet het! Ik heb gehoord over die oosterse vrouw die kijkt hoe mensen zich wassen. Vorige week is er toch een vliegtuig met een hele groep Japanse toeristen aangekomen? Japanners zijn heel geïnteresseerd in hoe anderen zich wassen, vooral Japanse vrouwen. Die vragen overal rond waar ze dat doen.” En als de man begint te blozen: “Je dacht dat ik het was, of niet? Je vergist je, ik hou me alleen bezig met koken en kleren wassen, verder niks.” Waarna José haar een vriendschappelijke klap op haar hoofd geeft: “Sta daar niet te suffen, madame Butterfly! Ga koken!”

Bedoeïenenvrouwen

Gaandeweg maken de anekdotes in ‘Berichten uit de Sahara’ plaats voor kritische verhalen over de ondergeschikte positie van de bedoeïenenvrouwen, de wrede behandeling van zwarte slaven door hun bedoeïenenbezitters (slavernij werd door de Spaanse autoriteiten oogluikend toegestaan) en het verzet tegen de kolonisators. Sanmao spaart niemand. Niet de mannen die hun vrouwen en slaven mishandelen, niet de Spanjaarden die de bedoeïenen onderdrukken en niet de rebellen van het Polisario Front die tegen de Spanjaarden in opstand komen en dood en verderf zaaien. En zeker niet de machtshongerige Marokkanen, die op 6 november 1975 met grof geweld de Westelijke Sahara binnendringen en alle hoop op een zelfstandige Westelijke Sahara doen vervliegen.

Op het hoogtepunt van de strijd maakt Sanmao mee hoe een van haar vriendinnen, een christelijke bedoeïenenvroedvrouw en de geheime echtgenote van rebellenleider Muhammed Bassiri, door een opgehitste menigte wordt gelyncht. Hoewel Sanmao hier tamelijk losjes met de historie omgaat aangezien Bassiri waarschijnlijk al in 1970 door de Spanjaarden werd vermoord, maakt haar relaas van de dramatische gebeurtenissen in 1975 diepe indruk. “Gehurkt zat ik in de verre woestijn”, eindigt ze haar bericht over de moordpartij. “De wind maakte plotseling geen geluid meer en langzamerhand kon ik niets meer zien. Ik hoorde alleen nog het treurige gebrul van de dromedarissen in het slachthuis, dat steeds duidelijker werd, steeds luider, tot langzaamaan alles vervuld was van de doordringende echo van het gehuil van de dromedarissen, dat als een onweer over me heen kwam.” Met de kennis van wat er jaren later met José en Sanmao gebeurde, klinkt dit als een onheilspellende voorbode.

Sanmao
Berichten uit de Sahara
Vert. A. Stiggelbout
Atlas Contact; 389 blz.; € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden