Review

Vergeet je zorgen en ervaar 'flow'

'Flow' van de Hongaars-Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi (spreek uit: tsjik-sent-mie-ah-haai) prijkt al sinds de verschijning van de Nederlandse vertaling bovenaan de boeken toptien. Niet verwonderlijk, want Csikszentmihalyi is wereldwijd een kassucces.

TONJA KIVITS

'Flow' gaat over geluk. Vijfentwintig jaar geleden begon Csikszentmihalyi aan zijn onderzoek. Aanvankelijk verzamelde hij zijn gegevens met behulp van interviews en enquêtes. Later gaf hij aan de mensen die aan zijn onderzoek meededen een zendertje. Telkens wanneer dat afging - zo'n acht keer per dag - noteerden zij hun gevoel van het moment en wat ze aan het doen waren.

Zo'n onderzoek levert in feite op wat iedereen al weet. We zijn het gelukkigst als we onze zorgen vergeten. Csikszentmihalyi noemt deze toestand 'flow'. We worden op zo'n moment meegedragen op een stroom van opperste vervoering. Hoe meer flow, hoe aangenamer het leven. Ook al lijkt het dat sommigen alle geluk van de wereld hebben, toch is het niet iets wat ons zomaar in de schoot wordt geworpen. Rijkdom, status en macht scoren weliswaar hoog in de gelukshiërarchie. Maar om flow te ervaren tellen andere criteria, zoals uitdaging en vooral in staat kunnen zijn het denken en voelen onder controle te hebben.

Door flow kweken we meer zelfvertrouwen. Zelfs de ergste catastrofes worden door Csikszentmihalyi bejubeld als een geschenk om flow te ervaren. Dit biedt de gelegenheid om 'volwassen verweer' te tonen, dat wil zeggen het lot in eigen hand te nemen.

Hoe komt het dat de een wel flow kan ervaren en de ander niet? Het antwoord van Csikszentmihalyi is dat de eerste zijn bewustzijn onder controle heeft en de tweede niet. Wie goed weet wat hij doet en zijn gevoelens de baas is, kan zich (als een topsporter) bewust op iets concentreren, zich erin vastbijten tot het doel bereikt is.

Aan het onbewuste maakt Csikszentmihalyi niet veel woorden vuil. Immers voor een optimale beheersing van de geest kunnen we verdriet, onzekerheid, faalangst, woede, bezorgdheid of jaloezie niet gebruiken.

Flow is dan ook voorbehouden aan personen met een zogenaamde 'autotelische persoonlijkheid': ze halen bevrediging uit een doel (telos) dat ze zich zelf stellen. Neem iemand als de Russische dissident Alexander Solzjenitsyn. Hij kon zijn gevangenschap in Siberië overleven door de naargeestige omstandigheden waaronder hij moest leven te veranderen in een beheersbare situatie. Maar daar zit 'm nu net de kneep. Want niet alleen bestaan er maar weinig mensen als Solzjenitsyn, ook leert een snelle blik om ons heen dat het merendeel van de mensheid zijn tijd verdoet met voor de tv hangen. En dat leidt zelden tot een flow-ervaring. Hoe worden ook zij een 'autotelische persoonlijkheid'?

Csikszentmihalyi is hier uiterst kort en krachtig over. Wie mazzel heeft wordt ermee geboren. En wie daarnaast nog een opvoeding krijgt waarbij geleerd wordt om van de kleine dingen te genieten, uitdagingen aan te gaan, zich te concentreren op bezigheden, die heeft een vrijbrief voor het levensgeluk. Voor de overigen rest niets anders dan discipline en hard te oefenen.

Csikszentmihalyi toont zich hierin allesbehalve origineel. Aansluitend bij de ideologie van 'een gezonde geest in een gezond lichaam', raadt hij ons aan veel te joggen of andere sporten te bedrijven. Verder adviseert hij kruiswoordpuzzels op te lossen, naar muziek te luisteren, een goed boek te lezen of lekker te eten. Ook het seksleven is aan verbetering toe.

Het lijkt roeien tegen de stroom in. Nog nooit heeft de westerse beschaving er zo belabberd voorgestaan als nu. In de VS is het aantal misdaden tussen 1960 en 1986 met meer dan driehonderd procent gestegen. Het aantal echtscheidingen nam in diezelfde periode met ongeveer vierhonderd procent toe, om maar te zwijgen van het aantal mensen dat psychiatrische hulp moest zoeken.

Csikszentmihalyi zoekt de oplossing - wie had anders verwacht - in de oosterse beschaving, waarin de beheersing van het bewustzijn tot ultieme leefwijze is verheven. Helaas hebben ze daarbij wel verzuimd hun materiële omgeving naar de hand te zetten. Dat kunnen ze weer van ons leren, aldus Csikszentmihalyi.

Voor hem houdt de wereld op voor de deur van de therapeut of psychiater. Verander uw gedachten en het leven lacht u toe, is zijn simpele boodschap. En hiermee sluit hij wonderwel aan bij de 'American dream' van de maakbaarheid van de wereld als, ja als, je het koppie er maar bij houdt, of beter gezegd, bij kunt houden, hetgeen niet iedereen gegeven is, helaas.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden