Review

Verbannen naar een uithoek van Italië

De laatste jaren zijn er aan de lopende band boeken over Italië verschenen. Over de schoonheid van het land, de voortreffelijke keuken, en dan ook nog over de Italianen zelf; Rare jongens, die Italianen. Het omslag vertoonde meestal een golvend Toscaans landschap, met hier een daar een strategisch opgestelde cipres.

Dan is het een verademing om een boek over Italië te vinden waar het omslag een ruig, dor landschap laat zien met bergen en besneeuwde hellingen op de achtergrond. Het boek heet dan ook 'De achterkant van Italië'. De schrijfster, Tineke Straatman, heeft met haar man heel Italië doorgelopen, van het uiterste zuiden tot de Zwitserse grens, een tocht van drieduizend kilometer waar ze een halfjaar over hebben gedaan. Ze liepen de hele tocht door het binnenland, en dus veel in de bergen, achter de grote steden om. Tineke Straatman heeft over haar belevenissen stukjes geschreven die regelmatig in Trouw zijn verschenen en nu zijn gebundeld en samengesmeed tot één geheel.

Voor haar reis heeft ze zich goed voorbereid en ingelezen, en behalve over de vaak barre omstandigheden tijdens de tocht, vertelt ze ook veel over sociale en politieke achtergronden. Een van de werken die ze citeert is het beroemde boek van Carlo Levi: 'Cristo si 'e fermato a Eboli'. Dit boek uit 1945 is onlangs na vijftig jaar opnieuw vertaald als 'Christus kwam niet verder dan Eboli'.

Carlo Levi (1902-1975) is geboren en getogen in Turijn. Hij studeerde medicijnen, maar zijn hart lag bij de schilderkunst en in het jaar van zijn afstuderen exposeerde hij op de Biënnale van Venetië. Hij verzette zich actief tegen het opkomende fascisme, werd meermalen opgepakt en ten slotte in 1935 verbannen naar het dorpje Aliano, in het uiterste zuiden van Italië. Hij verbleef daar tot 1939. Nog tijdens de oorlog schreef hij over zijn ervaringen in Aliano en toen het boek in 1945 uitkwam, sloeg het in als een bom.

Het fascistische bewind in Italië had de gewoonte mensen die het regime onwelgevallig waren te verbannen naar de uithoeken van het land, waarmee ze indirect hun minachting toonden voor die streken en hun bewoners. Ze kozen plaatsen uit met een betrouwbare fascistische burgemeester en er zaten in zo'n dorp vaak meerdere 'confinati', die over het algemeen geen contact met elkaar mochten onderhouden.

Voor Carlo Levi was de kennismaking met het dorp een schok. Hij had het gevoel eeuwen teruggezet te zijn in de tijd. De bewoners van Aliano zeiden zelf: ,,We zijn geen christenen; Christus kwam niet verder dan Eboli.'' Met christenen bedoelden ze mensen... ,,Nog minder dan beesten zijn wij.'' Maar deze uitdrukking heeft nog een dieperliggende betekenis: Christus is nooit in deze verlaten streken gekomen, de Geschiedenis is hier nooit doorgedrongen; de Grieken, de Romeinen, alle beschavingen hebben dit gebied links laten liggen.

Carlo Levi was nog maar nauwelijks aangekomen in Aliano of de eerste dorpelingen stonden al op de stoep om zijn hulp als arts in te roepen. Zijn protesten dat hij al jaren dat beroep niet meer uitoefende baatten hem niet en hij kon het niet over zijn hart verkrijgen nee te zeggen. En dus bezoekt hij op de dag van aankomst al zijn eerste zieke. De twee dokters die in het dorp wonen, ontdekt hij later, hebben niet alleen een groot gebrek aan medische kennis, maar ook een diepe minachting voor de boeren die ze moeten behandelen. Geen wonder dat de dorpelingen meer vertrouwen in Levi hebben.

Door zijn positie als arts komt Levi bij iedereen over de vloer, van hoog tot laag, en dat stelt hem in staat door te dringen tot het hart van de gemeenschap. Als hij aan het eind van zijn ballingschap mag vertrekken doet hij dat met pijn in het hart; hij is gehecht geraakt aan het dorp en zijn bewoners.

Het boek is meer dan een antropologische beschrijving van 'het leven op een afgelegen plaats' zoals het omslag meldt (ik zag het in mijn boekwinkel zelfs tussen de reisboeken staan). Het beschrijft de ontmoeting met een andere beschaving, met zijn eigen waarden en normen. Levi was ook kunstenaar en had een goed oog voor zijn omgeving, die hij veel geschilderd heeft. Daarbij was hij geïnteresseerd in de geschiedenis, de gewoonten, tradities en legenden van de streek.

Er is natuurlijk veel veranderd in de afgelopen halve eeuw, ook in Aliano. Maar het boek heeft zeker niet aan kracht ingeboet en daarom was het een goed idee 'Christus kwam niet verder dan Eboli' opnieuw te vertalen. Daarbij heeft de vertaalster het boek voorzien van uitgebreide noten; soms iets te veel naar mijn smaak, maar over het algemeen zeer informatief.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden