Reizen

Veelzijdige architectuur op Rügen: betonnen schwung en een kolossaal nazi-mausoleum

Beeld Annemarie Bergfeld

Duitsland herdenkt dit jaar 100 jaar Bauhaus. Maar deze sobere, functionele bouwstijl wist het noordelijke Rügen nooit te bereiken. Daarom staat Architectuurjaar 2019 hier in het teken van de eigen eilandarchitectuur.

1. Geplakt tegen de gevel

Met hun veranda’s, zuilen, torentjes, balustrades, tierlantijnen en bloemmotieven zijn ‘sober’ en ‘functioneel’ niet de eerste termen die op de badarchitectuur van Rügen van toepassing lijken. Maar zo begonnen de meeste huizen aan de promenades van dorpen als Binz, Sellin, Baabe en Sassnitz rond 1900 wel. Wie voorbij de rijkversierde witte gevels kijkt, ziet eenvoudige vierkante dozen: de stevige basis voor een frivole bouwstijl die geen bouwstijl mag heten. Badarchitectuur is een verzamelnaam. De kapiteins en later de hotelondernemers die opdracht gaven een huis te bouwen, kozen lukraak onderdelen uit de stijlperiodes die hen aanstonden: elementen uit jugendstil, renaissance en neo-classicisme werden naar believen door elkaar tegen de gevels geplakt.

2. Promenade

De wandelpromenade van Binz is heerlijk smal. Aan de ene kant Oostzee, strand en duinen met dennen, aan de andere kant een nauwelijks onderbroken witte gevelrij van 2,5 kilometer lang. Met Kurhaus en muziekpaviljoen en op het strand rieten strandkorven met gestreepte kussens - anders was het geen Duitse badplaats. Het is een genot om deze promenade steeds opnieuw af te kuieren. Aan de noordkant is hij sinds kort vier kilometer doorgetrokken naar Prora, aan de zuidkant wandel je zo het bos in. Een fijn pauzeplekje voor eten en drinken is de Strandhalle tegenover de plaats waar Binz’ laatste visser ’s avonds zijn boot het strand optrekt. Onder de hoge plafonds van dit Zweedse houten huis werden in de winter de strandkorven opgestapeld, ’s zomers dansten de badgasten er.

3. Sorrento

Sassnitz is tegen de klifrand opgebouwd. ‘Sorrento van het noorden’ mogen de Rügenaars het vissersdorpje graag noemen. Dat gaat een beetje ver, maar feit is dat de straatjes stijgen en de stegen uit trappetjes bestaan. Hier is nog goed te zien hoe vissersgezinnen hun huizen ombouwden om toeristen te huisvesten voor wie de hotels aan de promenade boven budget waren. De beste vis van het dorp is te koop bij de eerste kotter aan de steiger in de haven, de Heimat.

De muziekkoepel in Sassnitz. Beeld Annemarie Bergfeld

4. Betonnen schwung

Een versteende walvisstaartvin aan het strand, hoewel sommigen er een mossel in zien; een gestrand schip met de neus in het zand; een E.T. die zijn hoofd door het helmgras omhoog steekt. Hallucinaties? Nee, het woord visie past hier eerder. Baumeister Ulrich Müther - architect wilde hij zichzelf niet noemen - bracht lichtheid en elegantie in de grauwe DDR-blokkenarchitectuur, een beetje schwung in het socialisme. Dun beton was zijn specialiteit, ronde vormen zijn handtekening. 

Müther (1934-2007) liet zijn betonnen schalen krommen, vouwen, draaien en dansen. Wonderlijk genoeg bouwde hij tot in Jordanië (een moskee) en Koeweit (een serie planetaria). De staat liet hem zijn gang gaan, sterker nog, de westerse deviezen die hij meebracht, waren maar wat belangrijk voor de DDR. Van zijn 74 nog bestaande bouwwerken staan er 19 op zijn geboorte-eiland Rügen. Die walvisstaart, het gestrande schip en E.T.? Dat zijn respectievelijk een muziekkoepel, een restaurant en een voormalige strandwachttoren waarin nu kan worden getrouwd. De bruidsparen staan er voor in de rij. Te zien in respectievelijk Sassnitz, Glowe en Binz.

5. Kraft durch Freude

Prora heeft de twijfelachtige eer de grootste architectonische nalatenschap van het nationaal-socialisme te herbergen. Aan de mooiste baai van het eiland, zo besloot Hitler in 1936, moesten arbeiders vakantie kunnen vieren, lees: hun zenuwen sterken voor de aanstaande oorlog. KdF-Seebad kwam het te heten, naar de overheidsorganisatie Kraft durch Freude, die goede arbeidsprestaties beloonde met uitstapjes en vakanties. Acht aaneengeregen flatgebouwen van in totaal 4,5 kilometer lang moesten onderdak bieden aan 20.000 vakantiegangers. Toen de oorlog in 1939 uitbrak, werden de bouwarbeiders weggehaald voor een hoger doel, de productie van Hitlers Vergeltungswaffen.

Dwangarbeiders en krijgsgevangenen moesten de bouw voortzetten. Later vonden vluchtelingen na de bombardementen op Hamburg er onderdak en een deel diende als lazaret. Een KdF-bad werd de half voltooide ‘Kolos van Rügen’ nooit, het bleef steken bij de status van monstrueus monument. Delen zijn inmiddels omgetoverd tot fris-witte appartementengebouwen, er is een hotel en jeugdherberg. Dokumentationszentrum Prora wijdt er een interessante expositie aan: proradok.de.

Strandstoelen op Rügen. Beeld Getty Images

6. Natuur als architect

Als het eiland Rügen een huis was, was de natuur z’n architect en waren de bomenrijen langs de Landstrassen het skelet. Vooral in de zuidelijke helft van het eiland zijn opvallend veel wegen aan weerszijden betoverend mooi beboomd. In de zomer vormen de beuken, eiken en kastanjes langgerekte groene tunnels. Deze Rügense lanen liggen aan het begin van de Duitse Alleenstrasse, een 2900 kilometer lange toeristische route die tot aan de Bodensee vooral langs zulke groene wegen leidt.

7. Rode mijmerkerkjes

Wit is de kleur van de badplaatsen, rood die van de dorpskerken. Verstilde kerkjes zijn het, in bewegingloze dorpjes, waar het goed mijmeren is. De meeste zijn in de stijl van de baksteen- gotiek opgetrokken, te herkennen aan creatieve muurindelingen, de afwisseling van kleuren en het ontbreken van architectonische beeldhouwkunst. Ook Stralsund kan er wat van. Niks ten nadele van de drie uit de kluiten gewassen baksteengotische kerken, maar vooral het raadhuis (circa 1400) is een juweel.

8. Boven de branding

De Wilhelmstrasse in Sellin laat badarchitectuur in haar volle glorie zien. Hoewel natuurlijk geregeld opgepoetst en bijgewerkt, zijn veel van de hagelwitte gebouwen authentiek. Aan het eind van de straat lijk je van de steile oever zo de Oostzee in te tuimelen, maar dan is daar opeens een trap naar beneden en een pier van 400 meter lang. Het romantische restaurant recht boven de branding is het meest gefotografeerde plaatje van het eiland. En op en top Bäderarchitektur.

Het licht heuvelachtige Rügen is het grootste eiland van Duitsland (ruim vijf keer zo groot als Texel). Deze meimaand is het op het eiland Maand van de Badarchitectuur en van 23 tot 27 september staat het werk van Baumeister Ulrich Müther centraal met exposities, rondleidingen en lezingen.
Zie voor meer informatie ostseebad-binz.de en ruegen.de.

Reisreportages vanuit bijzondere bestemmingen, boeiende steden en verre streken, met reistips. U vindt ze op trouw.nl/reizen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden