Review

Veelstemmig partijtje tot Gods lof

'In de twintigste eeuw is in ons land poëzie geschreven van hoge kwaliteit. Tal van dichters werden daarbij geïnspireerd door geloof in God en/of door de christelijke traditie.''

Met die uitspraak begint de verantwoording vooraf van de bloemlezing 'Symbolen en cimbalen', in opdracht van het protestants-christelijke Schrijverskontakt samengesteld door Klaas de Jong Ozn., Hans Werkman en Jaap Zijlstra.

Hóe gelovig je als dichter moet zijn, daarover hebben de keuzeheren het niet, laat staan dat ze uitleggen wat we nu precies als christelijke traditie moeten zien. Dankzij deze rekkelijkheid is er een negentigkoppig gezelschap van uitverkorenen bijeengebracht, bestaande uit gereformeerden (Geerten Gossaert, Okke Jager), katholieken (Anton van Duinkerken, Gabriël Smit, Willem Jan Otten), vrijzinnige priesters en predikanten (Guillaume van der Graft, Huub Oosterhuis), joden (Maurits Mok, Judith Herzberg), een brahmaan (J.A. Dèr Mouw), vage religieuzen (J.H. Leopold, P.N. van Eyck) en agnosten (Hans Andreus, Leo Vroman). Binnen de literaire oecumene mogen zelfs notoire atheïsten als H. Marsman en A. Marja tot lof van God hun partijtje meeblazen. Je zou haast gaan denken dat de samenstellers het standpunt huldigen dat de neothomistische filosoof Maritain een kleine eeuw geleden verkondigde: al het schone is goddelijk van nature, of de menselijke makers dat nu zo hebben bedoeld of niet.

Natuurlijk moet wel minstens eenmaal per gedicht het woord 'God' vallen, ook als zo'n gedicht begint met de verzuchting

Ik zal U maar God noemen.

Ik weet ook geen andere naam

(Pierre Kemp) of ernstig de draak steekt met het Opperwezen, zoals in 'Een kleine psalm' van J.B. Charles:

Hij alleen zou met een grote sigaar

in de mond op straat mogen lopen,

met de duimen in zijn vest,

want Hij is God.

Maar Hij doet het niet

want Hij is God.

Zo gezien verbaast het nogal dat De Jong, Werkman en Zijlstra niet hebben overwogen nog wat meer poëzie van hoge kwaliteit te selecteren. Waarom ontbreekt Hans Faverey?

Mijn God, wat moet ik doen?

Als je mij bent: zeg het me. Doe niet

alsof ik er niet ben

of Kees Ouwens:

Ik was ten prooi aan niets

zomin als u ten prooi was aan mij

was ik ten prooi aan de gedachte dat u niet

bestond.

In ruil voor die twee zou ik graag hebben afgezien van een of meer bijdragen van beroemde paradepaardjes van de christelijke traditie als Willem de Mérode (vijf gedichten), Nijhoff (zes), Ida Gerhardt (zes), Achterberg (zes) en Guillaume van der Graft (zes), dichters die ongetwijfeld zo royaal zijn bedeeld omdat alleen hun namen al een garantie zijn voor de combinatie van 'hoge kwaliteit' en 'christelijke traditie'.

Wat Nijhoff aangaat is het christelijk gehalte van zijn werk niet onomstreden, maar onder literaire fijnproevers geniet hij zo'n hoge status dat zijn gezag vanzelf op een hele bloemlezing afstraalt.

De samenstellers hebben ook enige poëzie eigen hand opgenomen: de bekende en gewaardeerde dichters Klaas de Jong en Hans Werkman zijn vertegenwoordigd met ieder één gedicht, van Jaap Zijlstra krijgen we er maar liefst vijf gepresenteerd, waaronder deze tranentrekker:

Als ik voorzichtig nader

tot uw graf, lieve vader,

kom ik zonder vrouw, zonder kind,

kom ik, vader, nee, niet onbemind.

Die hier bij mij, vader,

is mijn vriend, mijn gezel,

hoe zal ik het zeggen, vader -

u zweeg, u wist het wel.

Ik ga met mijn vingerlangs uw naam, langs de tekst

'Verblijdt u te allen tijde',

wij huilen even, beide.

Daarnaast valt te genieten van de religieuze lyriek van -ik doe maar een greep - Nel Veerman, H.L. Prenen, Inge Lievaart, Frank Daen, Tom Naastepad, Menno van der Beek en Hildebrand Rozema. Alleen Nel Benschop en Toon Hermans ontbreken om onna speurlijke redenen. Van Eva Gerlach en Gerard Reve daarentegen wordt ons meegedeeld dat ze opname hebben geweigerd. Zo blijft ons onthouden wat men van de Grote Volksschrijver had uitgekozen: 'Openbaring', 'Een nieuw Paaslied' of toch maar liever de 'Dagsluiting'?

En hoe zit het met Anton Ent alias Marieke Jonkman? Mag die zomaar ontbreken in een gezelschap waartoe Harmen Wind, Koos Geerds en Lenze L. Bouwers zijn uitverkoren? Want laten we eerlijk zijn: Ent weet hoe je een gekweld gemoed poëzie moet afpersen. Naast Ida Gerhardts gedicht 'Christus als hovenier' zou zijn visie op het verhaal van Jezus en Maria Magdalena niet hebben misstaan:

Het spel van witte man en zwarte vrouw

heb je gestaakt uit vrees voor publikatie.

In ieder beeld heb ik me blootgelegd.

Ben ik voor jou de dood flink ingegaan

om nu weer dom en angstig op te staan?

Jaar en dag heb ik je geselend gezegd

Dat je door en in mij blitsend overleeft

Zodra je knielt en mij de zalfbus geeft.

De onverklaarde en wat mij betreft ook onverklaarbare afwezigheid van Ent, Faverey, Ouwens, Rutger Kopland en Anton Korteweg (om nog maar eens wat dichters te noemen die weet hebben van de christelijke traditie) geeft me het angstige vermoeden in dat het de redactie van 'Symbolen en cimbalen' aan lef heeft ontbroken. Expressie van geloofstwijfel akkoord, maar het moest vooral niet te confronterend of te sceptisch worden. En indien dan toch, dan in godsnaam maar wat meer Jacqueline van der Waals (vijf gedichten) als tegengif. Zoveel rekkelijkheid doet de poëzie geen goed, de heidense noch de christelijke.

Wie nieuwsgierig is naar Anton Ent en Marieke Jonkman leze 'Entiteiten', een bundel van honderdvijftig gedichten die op uitnodiging van Hervormd Nederland werden geschreven. Het zijn reacties op evenzovele psalmen. Ik citeer nummer 147.

ZWIJGEN

Nu zwijgen wij van wie wij niets weten.

Eens vielen hagel en sneeuw uit zijn hand,

kon niemand in vrieskou bestaan

tot hij zijn zon zond en het dooien begon.

Eens redigeerde hij al wat gebeurde:

genezing, genot, ontzetting, ontzag.

Hij besefte de grens en schreef

met sterren zijn schitterende naam.

Maar nu, ik klap in mijn handen

en houd niets dan liederen over

die zingen van wie wij niets weten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden