Review

Vargas Llosa's ongeremde lofzang op de individuele soevereiniteit

Toen Mario Vargas Llosa in 1988 de erotische roman 'Lof van de stiefmoeder' liet verschijnen, veroorzaakte hij een rel in eigen land en bezorgde zijn politieke tegenstanders een gedroomd alibi. Tijdens zijn gooi naar het presidentschap twee jaar later, waarin hij het tegen Alberto Fujimori moest afleggen, kwam dit frivole literaire tussendoortje hem immers duur te staan. Niet gehinderd door enig vermogen des onderscheids betoogden zijn vijanden, Fujimori voorop, dat een fatsoenlijk land als Peru onder geen beding in de perverse handen van Vargas Llosa mocht vallen.

ILSE LOGIE

De auteur liet de aantijgingen echter niet aan zijn hart komen, aangezien hij onlangs een vervolg op 'Lof van de stiefmoeder' schreef, 'Geheime notities van don Rigoberto', waarin de driehoeksverhouding tussen don Rigoberto, doña Lucretia en Alfonso (Fonchito), de zoon uit Rigoberto's eerste huwelijk, opnieuw centraal staat.

In het eerste deel had die duivelse Fonchito zijn aantrekkelijke stiefmoeder naar hartelust het hof gemaakt en zo een breuk tussen haar en zijn vader bewerkstelligd. Het was ermee geëindigd dat Rigoberto Lucretia de bons gaf. In deel twee, dat helemaal in Lima speelt, brengt dezelfde Alfonso, mooi als een aartsengel maar volstrekt onbetrouwbaar, alweer snode plannen ten uitvoer. Hij zit intussen op de tekenacademie en heeft in de bibliotheek van zijn vader een schitterend platenboek met erotisch werk van Egon Schiele te pakken gekregen, dat hem ertoe brengt een nieuwe aanval op Lucretia's eerbaarheid in te zetten en haar tegelijk tot een verzoening met Rigoberto te bewegen.

Lucretia weet niet wat haar overkomt wanneer ze 'het kind', zoals ze hem steevast noemt, ineens op de stoep ziet staan, maar al gauw raakt ze weer in zijn ban. Alfonso speelt met Lucretia 'als een jong katje met een grote muis'. Eigenlijk is de jongen uit hetzelfde hout gesneden als zijn vader en heeft hij dezelfde op hol geslagen verbeeldingen. Die verwantschap, alsook het grote leeftijdsverschil, stemmen Lucretia onbehaaglijk. Ze voelt zich tegelijk gevleid en geërgerd, gealarmeerd en betoverd en vermoedt vaag dat hij iets in zijn schild voert.

De conversaties tussen Alfonso en Lucretia worden gevat weergegeven en maken, bij nader inzien, de enige realistische laag van de roman uit, die voor het overige geheel uit fantasieën, mijmeringen en nooit verstuurde of of anonieme brieven bestaat. De anonieme brieven plaatsen de lezer voor een raadsel. Ze lijken afkomstig van de vroegere minnaars en sturen aan op verzoening, maar gaandeweg wordt duidelijk dat de vork toch enigszins anders in de steel zit.

De nooit verstuurde brieven daarentegen zijn onmiskenbaar van de hand van don Rigoberto en stellen ons in staat zijn credo te leren kennen. Ze zijn erg polemisch en bedoeld voor verschillende soorten vijanden. Nu eens richten ze hun pijlen op milieu-activisten, dan weer wordt er honend over sport in gedaan of gefulmineerd tegen het verenigingsleven, het feminisme, vaderlandsliefde. . . kortom, tegen alles wat een bedreiging vormt voor de rechten van het individu. Want 'Geheime notities' draagt het onvervalste Vargas Llosa-handelsmerk: het is voor alles een ongeremde lofzang op de individuele soevereiniteit.

Don Rigoberto legt ons haarfijn uit wat hem tot dit individualisme heeft gebracht. Collectieve utopieën deugen niet, maar tegelijk heeft de mens een onuitroeibare behoefte aan het overstijgen van de doffe dagelijkse verveling. Er zit, zo redeneert hij, niets anders op dan de droombeelden van het sociale dan maar naar het persoonlijke vlak te verplaatsen. Vandaar dat de erotiek zo'n ereplaats bekleedt in Rigoberto's leven. Samen met kunst beschouwt hij erotiek als de hoogste uitdrukkingsvorm van de menselijke creativiteit. Binnen bepaalde grenzen zijn de persoonlijke seksuele eigenaardigheden alleen maar toe te juichen. Dat de een in vervoering raakt van een paar goed gevulde knieën, de ander bij het bespieden van de bosjes okselhaar van zijn buurvrouw, of een derde bij het kijken naar biljart spelende naakte vrouwen op naaldhakken, het maakt het leven in Rigoberto's ogen ongemeend spannend. Van porno daarentegen - inwisselbare etagalepoppen met siliconenborsten die allemaal op elkaar lijken - moet hij niets hebben.

Sinds hij Lucretia het huis heeft uitgezet, is hij volledig aangewezen op de vruchten van zijn rijke verbeelding. Vertrekpunt van zijn erotische, veel te lang uitgesponnen verkenningstochten vormen zijn schriften, waarin hij lectuurnotities neerpent en afbeeldingen van prikkelende schilderijen verzamelt. Rigoberto's dagdromen houden stuk voor stuk met de diep betreurde Lucretia verband. Aanvankelijk verkeert de lezer in het ongewisse over het realiteitsgehalte van de beschreven taferelen, maar gaandeweg ontdekt hij dat Rigoberto erop los verzint. Hij laat Lucretia vreemdgaan met een zoölogische minnaar die gebruik maakt van katten, met een onderdanige jeugdliefde die haar naar Europa meeneemt en aria's moet zingen om klaar te komen, met een gecastreerde motorrijder die dol is op plassende vrouwen. Het is allemaal onderhoudend, maar net iets te virtuoos maakwerk, alsof het hele rijtje wordt afgewerkt: fetisjisme, lesbische nummertjes, partnerruil, voyeurisme, voor elk wat wils.

Opmerkelijk is wel dat Rigoberto in alle scènes rivalen laat opdraven. Overspel brengt hem weliswaar van streek, tegelijk schijnt het hem op te winden. Hij, het autonome individu dat alles onder controle meent te hebben, heeft als het ware Alfonso's rivaliteit nodig om er zeker van te zijn dat Lucretia begerenswaardig is. En omdat Rigoberto Alfonso's verlangen overneemt en vice versa, zwepen ze elkaar op in een niet aflatende strijd met wisselende kansen.

De hele roman door gaapt er bijgevolg een kloof tussen de ervaringen van de personages en hun gedachtewereld. Op de keper beschouwd is de strikte scheiding die Rigoberto aanbrengt tussen werkelijkheid en verbeelding, tussen zijn kleurloze bestaan als verzekeringsmakelaar en zijn hartstochtelijke nachten, onhoudbaar. Het individu heeft veel minder greep op de krachten waaraan het onderhevig is dan Rigoberto beweert. Keer op keer wordt het op zijn nummer gezet, en moet het zwichten voor de druk van buitenaf. Tussen individu en maatschappij bestaat immers een voortdurende wisselwerking, terwijl Rigoberto koppig volhoudt dat het om heel verschillende zaken gaat.

Tevens is het absurd om erotiek zo sterk van andere domeinen af te grenzen: afgunst en jaloezie, tegenstrevers die in bewonderde modellen veranderen en obstakels die prikkels worden, vormen wetmatigheden die op alle terreinen heersen. Maar precies omdat Rigoberto's rabiate individualisme een axioma is dat weinig hout snijdt, moet het wellicht zo krampachtig worden verdedigd.

In dit opzicht fungeert Rigoberto als een ideale spreekbuis van de auteur, die in zijn knap geschreven essays de werkelijkheid keer op keer geweld aandoet door haar in een tweeledig keurslijf te dwingen. Uit het spel van aantrekking en afstoting tussen Rigoberto, Lucretia en Alfonso blijkt echter dat de gordiaanse knoop een betere metafoor van het menselijk bestaan zou opleveren dan het overzichtelijke schema.

Symptomatisch voor Vargas Llosa's dualistische opvatting is overigens de in deze roman gehanteerde verteltechniek. We raken afwisselend vertrouwd met Rigoberto's en Lucretia's persoonlijkheid, terwijl Alfonso, wiens rol nochtans doorslaggevend is, buiten ons bereik blijft.

Toch brengt de ontknoping een verrassende kentering in deze starre voorstelling teweeg. Voor het eerst erkennen de twee hoofdpersonages openlijk hun fascinatie voor Alfonso en de tegenstrijdige gevoelens die hij bij elk van beiden opwekt. Op deze manier geven ze toe dat hij hun verhouding bepaalt en altijd over hun schouder meekijkt. Maar ook wanneer hij al lang en breed het huis uit zal zijn, zal hij dat blijven doen, aangezien hij de altijd op de loer liggende rivaal belichaamt. Hoe meesterlijk Vargas Llosa de psychologische spanningen tussen zijn personages ook weet op te roepen, hij blijft in gebreke als het erop aankomt die te duiden. Zolang hij zweert bij rechtlijnigheid en de plooien rationeel glad wil strijken, zal hij de menselijke natuur tekortdoen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden