VANDAAR DIT BOEK

Vandaar dit boek: 'De straat van mijn onzichtbare vriendinnetje'

Beeld Nieuw Amsterdam

Het idee voor ‘Rapenburgerstraat 1940-1945’ is ontstaan, toen ik in 2012 voor een krant werd gefotografeerd na het verschijnen van ‘In memoriam’, mijn boek dat de bijna 18 duizend tijdens de oorlog vermoorde Joodse, Roma- en Sintikinderen een gezicht geeft. 

Ik stond de straat af te kijken, dacht aan alle gruwelijke dingen die er waren gebeurd en wist: daar moet ik over schrijven.

Sientje

Ik had ‘Sterrenlied’ geschreven, over Sientje Abraham (1931-1942). Dat boek was een poging om te kijken wat ik van een gewoon kind, omgekomen tijdens de Holocaust, te weten kon komen. Sientje woonde op de Rapenburgerstraat. Zij, en nu de straat, staan natuurlijk voor dat wat er in Amsterdam, heel Nederland, heel Europa is gebeurd.

Huis voor huis

Toen ik een tijdje terug met het stadsarchief in gesprek was over tentoonstellingen heb ik het idee van de Rapenburgerstraat aangedragen. Het boek is een soort catalogus bij de expositie. Met behulp van bronnen als gezins- en verhuiskaarten, politierapporten, beschrijvingen van het Bureau voor Maatschappelijke Steun, transportlijsten en overzichten van de inboedels van weggevoerden ben ik huis voor huis gaan kijken wat ik te weten kon komen. Ik probeer het onzichtbare zichtbaar te maken. Maar hoeveel informatie je ook verzamelt, tot de kern kom je nooit.

Boekhouding

Ooit dacht ik dat het werk in de archieven me op den duur minder zou aangrijpen. Niet dus. Het wordt eerder erger. In dit geval greep de onontkoombaarheid me naar de keel. 99 procent van de bewoners van de Rapenburgerstraat keerde niet meer terug. Alleen al bij de kinderen gaat het om 350 doden.

Ontroerend vond ik ook het absentieschrift van de 2de Joodse School aan de Uilenburgerstraat, waar veel kinderen uit de Rapenburgerstraat op zaten. Het is een boekhouding van onbenulligheden, het spiegelbeeld van de boekhouding van het allergruwelijkste van kort daarna. Al die kinderen zouden voorgoed absent zijn.

Leegte

Mijn fascinatie voor de Holocaust komt uit mijn jeugd. Ik ben van 1943. Mijn eerste herinneringen aan het naoorlogse Amsterdam zijn die aan een tamelijk ongeschonden stad.

Wij woonden in Bos en Lommer. Daar lag nog een vliegtuigvleugel op een stuk land. Dat vond ik als kind machtig interessant. Gesprekken van volwassenen gingen ook heel vaak over de oorlog, maar dan wel over heldendaden, de Hongerwinter, overvliegende V1’s en neerstortende vliegtuigen. Nooit over de Jodenvervolging.

Op een dag nam mijn vader me mee achter op de fiets. Hij wilde zijn geboortehuis aan de Kattenburgergracht laten zien. Op de weg ernaartoe fietsten we door het hart van de oude Joodse buurt, misschien wel door de Rapenburgerstraat. Daar was elk huis kapot of opengebroken, vaak stonden er alleen nog staketsels. Ik wist niet wat ik zag. Wat me nog het meest verbijsterde, was de totale leegte. Je zag nergens mensen.

‘Waar is iedereen?’

‘Iedereen is weg’, zei m’n vader. Sindsdien wil ik begrijpen wat ik toen niet begreep.

Transport

Eigenlijk wilde ik na dit boek even stoppen met dit onderwerp. Ik heb een dagelijkse column in Het Parool, ‘Klein geluk’, en ik wilde weer poëzie gaan schrijven. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Eigenlijk wil ik nog iets doen met het transport van 7 september 1942 van Westerbork naar Auschwitz, het eerste met Joden die zich niet vrijwillig hadden gemeld.

Het moet dan vooral gaan over de kinderen, onder wie Sientje Abraham. Eigenlijk is ze een soort onzichtbaar vriendin- netje van me geworden. Ze wandelt met me mee.

De expositie ‘Rapenburgerstraat 1940-1945’ is t/m 17 juni te zien in het Stadsarchief Amsterdam.

Rapenburgerstraat 1940-1945 Guus Luijters
Nieuw Amsterdam; 192 blz. € 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden