Review

'Vandaag verdedig ik dit, morgen dat'

De Portugese schrijver José Saramago (1922) heeft in 1998 de Nobelprijs voor literatuur toegekend gekregen. Na zijn romans 'Memoriaal van het klooster', 'Het beleg van Lissabon', 'Het evangelie volgens Jezus Christus' en 'De stad der blinden' is nu 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis' in Nederlandse vertaling verschenen.

ILSE MARREVEE

De hoofdpersoon in 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis' is een van de zogenaamde heteroniemen van de Portugese schrijver Fernando Pessoa (1888 - 1935): Ricardo Reis. Pessoa - die wereldwijd wordt geroemd voor zijn proza en poëzie en oprichter was van het literair belangrijke tijdschrift Orpheu - schreef niet alleen onder zijn eigen naam maar eveneens in naam van een aantal andere personages die hij had gecreëerd en heteroniemen noemde. Hij voorzag hen van een biografie en een horoscoop. Ricardo Reis is arts en dichter van klassieke odes. Hij is in 1887 geboren en in 1919 naar Brazilië vertrokken.

Saramago situeert 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis' kort na het overlijden van Pessoa op 30 november 1935. Ricardo Reis keert vanuit Rio de Janeiro met de boot terug naar Lissabon. Hij is door Alvaro de Campos, een andere heteroniem van Pessoa, op de hoogte gebracht van de dood van Pessoa. Reis neemt zijn intrek in een hotel, waar hij het kamermeisje Lydia ontmoet. Het 'toeval' wil dat Lydia ook de naam is van een van zijn aanbeden muzes uit zijn gedichten. Pessoa verschijnt verschillende malen bij Ricardo Reis. Hij is overleden, maar heeft nog negen maanden om naar believen rond te lopen.

In navolging van Pessoa die 'zichzelf' en zijn heteroniemen in tijdschriften met elkaar in discussie liet gaan, bekritiseren Reis en Pessoa elkaar in 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis'. Verwijzingen naar de wandelingen van Pessoa door Lissabon, vooral bekend geworden door zijn fragmentarische proza in 'Het boek der rusteloosheid', zijn talrijk. Reis frequenteert Pessoa's stamcafés en eet op de beroemde tussenverdiepingen. Hij loopt langs de Taag en wandelt van de Benedenstad naar de Bairro Alto. Het erfgoed van grote Portugese literaire schrijvers speelt een grote rol. Camoes, Bocage, Eca de Queiroz en Almada Negreiros passeren de revue.

Aan de politieke ontwikkelingen van die tijd besteedt Saramago ruimschoots aandacht. Zo bivakkeren in het hotel waar Reis vertoeft een groeiend aantal Spanjaarden die de Spaanse burgeroorlog hebben ontvlucht en wordt de komst van Franco aangekondigd. In Portugal zelf is het kabinetsvoorzitter en minister van financiën, Oliveira Salazar, waar het omdraait. Verder komt de situatie in Hitler-Duitsland en Mussolini-Italië veelvuldig aan de orde.

Het politiek engagement van Saramago ontpopt zich in het ironisch moralistische commentaar van de verteller die de touwtjes stevig in handen heeft. Hij spreekt van de pedagogische kwaliteiten van Salazar, die analfabetisme verkiest boven het verlies van de zuivere, onschuldige geest. Het Portugese volk moet het ontgelden: ,,Maar onder ons heerst veel dorst naar het martelaarschap, veel honger naar opoffering, veel trek in ontzegging onlangs nog zei een van de heren die over ons heersen, Geen enkele moeder kan haar zoon voor een hogere en nobelere bestemming ter wereld brengen dan te sneuvelen voor zijn geboortegrond, ter verdediging van het vaderland, de klootzak, we zien hem al door de kraamklinieken lopen, knijpen in de buik van de hoogzwangere vrouwen, vragen wanneer ze uitgeteld zijn, want er is al een tekort aan soldaten in loopgraven, welke, hij zal het wel weten, het kunnen ook toekomstige projecten zijn.'

De preoccupatie van Saramago met God en het gebruik ervan in de politiek komt in het commentaar van de verteller en in de dialogen tussen Pessoa en Reis aan bod. ,,Goed, maar je moet me eerst vertellen of je die nieuwe Portugese en Duitse trend om God te gebruiken als politieke borg niet ook verontrustend vindt, Verontrustend wel, maar nieuw is het niet, sinds de Hebreeërs God hebben bevorderd tot de rang van generaal, door hem heer der heirscharen te noemen is al de rest louter een variant op dat thema, Dat is waar, ja, de Arabieren vielen al schreeuwend dat God het wil Europa binnen, De Engelsen hebben God tot bewaker van de koning benoemd (...).'

Misschien dat Saramago Ricardo Reis tot hoofdpersoon van zijn roman, die als een ode aan Pessoa beschouwd zou kunnen worden, betiteld heeft omdat ook hij zich in zijn werk zeer expliciet uitlaat over de waarde en de positie die God in het katholieke geloof krijgt toebedeeld. ,,Ricardo Reis bekijkt in zijn geheugen fragmenten van gedichten die hij alweer twintig jaar geleden heeft geschreven, wat vliegt de tijd, Trieste God, wellicht noodzakelijk omdat er geen was zoals Gij, Ge zijt niet meer en ook niet minder, maar een andere god, niet U, Christus, haat ik of misprijs ik, Maar ziet dat Ge U niet toe-eigent wat voor de andere goden is (...).'

Uit 'Het jaar van de dood van Ricardo Reis' spreekt vooral bewondering voor Pessoa. Saramago lijkt met name geïntrigeerd door het feit dat Pessoa als beschouwer het leven op een afstand bekeek. Het citaat van Reis ,,Wijs is hij die genoegen neemt met het schouwspel van de wereld' wordt aangevuld met de uitspraak van een andere heteroniem, Bernardo Soares: ,,Ik heb in mijn leven angstvallig gezocht naar manieren om niet te hoeven handelen'. Als lezer krijg je de indruk dat de doorgaans zeer uitgesproken en principiële Saramago respect heeft voor Pessoa die uitroept ,,je weet donders goed dat ik geen principes heb, vandaag verdedig ik dit, morgen dat, ik geloof niet in wat ik vandaag verdedig en morgen zal ik geen geloof hechten aan wat ik dan verdedig' en in de persoon van Reis overtuigd is van het idee dat ,,in ons leven talloos velen, ik weet niet wanneer ik denk of voel wie denkt of voelt, ik ben de plaats slechts waar gedacht wordt en gevoeld (...).'

In 'Het Jaar van de dood van Ricardo Reis' staat het leven en werk van Pessoa centraal. De stijl is onmiskenbaar van Saramago. De verteller is almachtig, bewust van elk woord en zinswending en hij geniet daarvan. Het tijdloze van Pessoa plaatst Saramago in een historische context die hij als ware hij een ziener op zijn juiste impact schat. De charme van de tot nadenken aanzettende overpeinzingen van Pessoa wandelend door de straten van Lissabon gaat verloren. Eenmaal geconfisqueerd in het allesomvattende universum van Saramago dienen Pessoa en Reis slechts als zijn virtuele gesprekspartners met wie en via wie hij de toestand van de wereld bespreekt. Jammer dat de zendingsdrang van Saramago er zo duimdik bovenop ligt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden