Taal Ton den Boon

Van oorsprong is een reder iemand die schepen gereedmaakt

Naar aanleiding van het bericht over Nederlandse reders die de noodklok luiden over bootvluchtelingen, rees bij een lezer de vraag over de herkomst van het woord reder. Is er een verband met schepen die op de ‘rede’ (anker- of ligplaats voor schepen) liggen? Ja, maar de meningen zijn verdeeld over hoe beide woorden zich precies tot elkaar verhouden.

Reder is in het Middelnederlands afgeleid van het werkwoord reden, dat in de betekenis ‘klaar- of gereedmaken’ nu alleen nog wordt aangetroffen in vakjargon (van oude ambachten), zoals de leerlooierij en bierbrouwerij. Reden gaat terug op de Germaanse taalvorm raidjan, waarop ook bereiden, gereed en reeds terug te voeren zijn. Een reder is dus iemand die schepen gereedmaakt voor de vaart. Vroeger werd ook wel gezegd dat schepen werden ‘gereed’ als ze vaarklaar werden gemaakt. In het verlengde daarvan kreeg ‘schepen reden’ de betekenis ‘schepen exploiteren’.

Op en neer geslingerd

Het woord rede wordt wel verklaard als ‘plaats waar schepen gereedgemaakt worden voor de vaart’. In die parafrase ogen reden en reder nauw verwant. Een andere verklaring is dat rede verwant is met rijden en dat het de plaats is waar schepen ‘voor anker rijden’ (op en neer geslingerd worden, terwijl ze voor anker liggen). De Engelse uitdrukking to ride at anchor zou deze verklaring ondersteunen.

Ook in dit geval zijn reder en rede verwant, alleen moeten we daarvoor verder terugkijken in de taalgeschiedenis: zowel rijden als reden (en dus ook bereiden, gereed en reeds) zijn namelijk uiteindelijk terug te voeren tot dezelfde voor-Indo-Europese taalvorm reid: zich voortbewegen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden