TaalTon den Boon

Van Keulen tot Tokio: sommige plaatsnamen vind je niet alleen op de landkaart, maar ook in uitdrukkingen

Sommige plaatsnamen werden op enig moment in de geschiedenis geschikt gevonden om er een uitdrukking mee te vormen. Zo kreeg de traditionele uitdrukking ‘van hier tot ginder’ er rond 1950 een synoniem bij in de vorm van ‘van hier tot Tokio’. Blijkbaar stond de hoofdstad van Japan, die dankzij de Tweede Wereldoorlog ongetwijfeld bij een breed publiek aan bekendheid had gewonnen­­, symbool voor de andere kant van de wereld. Zo raakte ‘van hier tot Tokio’ bekend met als strekking: geweldig ver (weg), lang of groot. In die betekenis gebruikte Simon Carmiggelt deze uitdrukking in 1954 in een ‘Kronkel’ in Het Parool toen hij het had over ‘mensen met tenen van hier tot Tokio’. Hugo Claus had het wat later in ‘Het jaar van de kreeft’ over ‘een klootzak van hier tot Tokio’ (een geweldige klootzak dus). In de jaren zestig kreeg Tokio concurrentie van een andere verwegplaats waarvan de naam net als Tokio uit drie lettergrepen bestaat en met een T begint. Sindsdien kunnen we ook zeggen dat iemand een ego ‘van hier tot Timboektoe’ heeft.

Tokio en Timboektoe behoren tot een select groepje plaatsnamen die niet alleen interessant zijn voor kaartenmakers, maar ook voor woordenboekmakers, omdat ze figureren in een uitdrukking. Andere voorbeelden zijn Rome, dat voorkomt in ‘alle wegen leiden naar Rome’, en Aken en Keulen, die figureren in ‘van Aken tot Pasen’ (nooit) en in het spreekwoord ‘Keulen en Aken zijn niet op één dag gebouwd’. Verder zijn er slechts enkele min of meer bekende uitdrukkingen met Parijs, Utrecht en een handvol andere plaatsnamen. Een deel van die uitdrukkingen berust op woordspeling, omdat de plaatsnaam tevens een woordvorm is. Een voorbeeld daarvan is de uitdrukking ‘hij is van Kleef’ (hij is erg zuinig, op het gierige af), waarin Kleef niet alleen verwijst naar een plaats in Noordrijn-Westfalen, maar ook naar het werkwoord kleven.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden