Julia Bullock (Daughter) kijkt naar Roderick Williams (Father) als digitale upload in Michel van der Aa’s nieuwe opera ‘Upload’. Beeld Marco Borggreve
Julia Bullock (Daughter) kijkt naar Roderick Williams (Father) als digitale upload in Michel van der Aa’s nieuwe opera ‘Upload’.Beeld Marco Borggreve

RecensieOpera

Van der Aa schreef opnieuw een schitterende opera: over en voor de eeuwigheid

Upload
De Nationale Opera
★★★★★

Peter van der Lint

Kies een herinnering uit een voltooid leven op aarde, en kies vooral de allermooiste. Die ene, gekoesterde herinnering mag dan als cadeautje verpakt meegenomen worden naar een eeuwig leven elders, in een andere dimensie. Componist, filmmaker, tekstschrijver en regisseur Michel van der Aa houdt zich al jaren bezig met de sterfelijke mens en wat er na overlijden met diens herinneringen en dromen gebeurt. Hoe zouden herinneringen het verblijf in een hiernamaals kunnen veraangenamen? De nieuwe opera van Michel van der Aa (51), waarin dit intrigerende en ontroerende thema opnieuw opduikt, is van een onvoorstelbaar kraakheldere schoonheid.

Upload heet dat nieuwe werk en De Nationale Opera presenteerde er vrijdag de Nederlandse première van. Het is alweer Van der Aa’s zesde opera. Die zou in het Opera Forward Festival afgelopen maart in Amsterdam al in première gaan, maar de pandemie verhinderde dat. En dus vond de wereldpremière van Upload afgelopen zomer plaats op de Bregenzer Festspiele, een van de co-producenten.

Dat het vrijdag dus niet om een echte wereldpremière ging, met alle extra aandacht die dat oplevert, kan evenwel geen verklaring zijn voor de schrikbarend lege zaal. Het hele tweede balkon en de flanken van Nationale Opera & Ballet bleven vrijdag volledig onbezet. En dat terwijl Van der Aa populair is. Hij genereert met zijn muziek, en vooral met zijn filmopera’s, wereldwijde aandacht. Toen Sunken Garden in Londen in wereldpremière ging, parafraseerde een van de critici een beroemde uitspraak: “I’ve seen the future. It works.”

De vader als avatar geprojecteerd

Dat futuristische gaat wel heel erg op voor dit nieuwe werk, dat je anderhalf uur in de ban houdt. Het gaat om een vader die eeuwig wil doorleven in een digitale versie van zichzelf. Als upload dus, zonder fysieke problemen door aftakeling, en zonder trauma’s uit het verleden. Als het proces toch niet helemaal verloopt zoals voorspeld, en de nog steeds getraumatiseerde vader ook als upload niet verder wil leven, moet zijn dochter het besluit nemen of ze hem zal wissen. Ondanks het futuristische is die voltooid-leven-thematiek bijzonder actueel, en na een lange periode van elkaar niet kunnen aanraken is zo’n louter digitale versie van jezelf ook nog eens hoogst invoelbaar.

Net als in eerdere werken mixt Van der Aa, die nu voor het eerst ook een origineel libretto schreef, vooraf opgenomen filmbeelden virtuoos met live actie op de bühne. Live muziek, fantastisch gespeeld door Ensemble Musikfabrik onder leiding van Otto Tausk, wordt al net zo onnavolgbaar afgewisseld en gemengd met muziek op de band en met elektronica. Je weet soms niet of het geluid rechtstreeks van de bühne komt, of via de band. Nieuw deze keer is dat de vader, live aanwezig op het toneel, via live motion capture-technieken op grote schermen in de vorm van een avatar wordt geprojecteerd.

Filmbeelden van sanatorium Zonnestraal in Hilversum.
 Beeld Marco Borggreve
Filmbeelden van sanatorium Zonnestraal in Hilversum.Beeld Marco Borggreve

Op die grote schermen zijn ook prachtige filmbeelden van sanatorium Zonnestraal in Hilversum te zien. Daar zetelt het bedrijf dat de uploads verzorgt, met actrice Katja Herbers als koel-kille wetenschapper. Die documentaire-fragmenten, als de muziek helemaal stopt, zijn van die echte Van der Aa-elementen. Daarin is meestal ook plaats voor wat humor, en dat heb je echt wel nodig. Want het moment van transitie naar een digitaal wezen ziet er behoorlijk eng uit. Alsof er iemand geëxecuteerd wordt.

Coup de théâtre van jewelste

De muziek is vintage Van der Aa-muziek. Het werk begint met a capella gezongen woordparen, die zich allengs opstapelen en eindigen in een Van der Aa-akkoord, direct herkenbaar. En dan die repeterende noten van rusteloos spelende strijkers, met kraakjes en krasjes eronder – ook al zo typisch Van der Aa. Het droge geluid van een knappend takje is er uiteraard ook. Maar de lyrische Van der Aa is lyrischer dan ooit. This is where you are now is een prachtige aria voor Daughter, met grote vervoering gezongen door Julia Bullock. Wat een goede zangeres.

Roderick Williams (Father) behoort al jaren bij het Van der Aa-meubilair en ook hij krijgt veel fraais in de mond gelegd. Als vader en dochter aan het eind een soort duet zingen, heeft theatermaker Van der Aa nog een coup de théâtre van jewelste in petto. Een enorm doek wordt vanaf het podium de zaal in getrokken, over het plafond van het theater helemaal tot achter het tweede balkon. Hierop worden de twee gezichten geprojecteerd. Het doek daalt en bolt op als een wolkenhemel, rakelings langs de bezoekers die in hun stoelen verwonderd omhoog kijken. De personages zijn adembenemend dichtbij. Ze dromen, de a capella-woorden van het begin keren terug. En dan zijn ze weg, en blijft er alleen een lege cloud over. Wow!

Nog te zien op 4, 5 en 8 oktober. www.operaballet.nl

Het opera-oeuvre van Michel van der Aa

One (2003, Theater Frascati), een kameropera met sopraan Barbara Hannigan op een libretto van de componist.

After Life (2006, Holland Festival), eerste volwaardige opera gebaseerd op de gelijknamige film van de Japanse cineast Hirokazu Kore-Eda. Met Roderick Williams, Claron McFadden en Richard Suart olv Otto Tausk. Herziene versie in 2009 bij De Nationale Opera.

The Book of Disquiet (2009, Linz), kameropera op een libretto van de componist naar Fernando Pessoa. Met Klaus Maria Brandauer en Ana Moura olv Dennis Russell Davies.

Sunken Garden (2013, English National Opera London), op een libretto van David Mitchell. Met Roderick Williams, Claron McFadden en Kate Miller-Heidke olv André de Ridder. Herziene versie door de Opéra de Lyon in 2015.

Blank Out (2016, Opera Forward Festival), naar een concept van Van der Aa met Roderick Williams, Miah Persson en het Nederlands Kamerkoor olv Klaas Stok.

Upload (2021, Bregenz), op een libretto van de componist. Met Roderick Williams, Julia Bullock en Katja Herbers olv Otto Tausk.

Lees ook:

De meester staat op een brekend takje

Vanavond ontvangt componist Michel van der Aa (45) in de Ridderzaal de Johannes Vermeer Prijs 2015. Voor zijn gehele, baanbrekende en veelzijdige oeuvre. Portret van een meestercomponist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden