InterviewRichard Groothuizen

Van de vieze man tot dr. Clavan: elke Koot & Bie-creatie vind je terug in deze encyclopedie

De Vieze man, voor de encyclopedie nagetekend door Pascal TiemanBeeld Pascal Tieman – Death Valley Design

Jarenlang werkte archivaris Richard Groothuizen aan zijn ‘Koot & Bie Encyclopedie’, waar het satirische duo zelf niets mee te maken wilde hebben. Toch is het boek een eerbetoon aan de twee die Nederland bijna veertig jaar een spiegel voorhielden.

Wie heeft het niet (oké, voorwaarde is dat je de 35 bent gepasseerd), dat mensen op straat of op tv je doen denken aan een van de vele typetjes die het satirische duo jarenlang op de buis bracht. Neem André Rouvoet, oud-politicus van de ChristenUnie, dezer dagen ineens weer op tv, nu als voorman van de GGD’en, die door zijn modieuze baard een gedaanteverwisseling heeft ondergaan en daarmee echt verdacht veel op ‘de vieze man’ lijkt, geeft Richard Groothuizen als voorbeeld.

Groothuizen (63), schrijver van de ‘Koot & Bie Encyclopedie’, ziet ze vaak om zich heen. “Vorige week nog bij ‘Op1’. Zit er zo’n viroloog die een vraag krijgt  over de tweede golf. Die begint met het herhalen van de vraag en komt in elk geval niet met een antwoord. Typisch deskundige dr. Clavan uit ‘Keek op de Week’.”

Dr Clavan, voor de encyclopedie nagetekend door Pascal TiemanBeeld Pascal Tieman – Death Valley Design

Alles wat je wilt weten over de Koot & Bie-sketches, de taalvondsten, de attributen, de typetjes vind je in deze encyclopedie terug, alfabetisch en per aflevering gerangschikt. Met het paginalange personenregister achterin zie je wie er in welke uitzending figureerde of werd gepersifleerd. Groothuizen, die eerder een boek samenstelde over ‘Toppop’, verzamelde als archivaris en programmamaker bij onder meer de Avro jarenlang alles over de twee.

Alles, maar dan ook alles verzameld

Van de Britse historicus en journalist Mark Lewisohn die in 1990 ‘The Beatles Day by Day’ uitbracht, wist Groothuizen dat je bij het verzamelen van informatie over een artiest altijd terug moet naar de bron. Vergeet alles wat je over iemand hebt gehoord en gezien, zoek naar originelen. Dat hebben de Vara en de VPRO geweten. Eindeloos heeft Groothuizen gezocht: videobanden, teksten, interviews, posters, merchandising. Alles vanaf 1963, het jaar dat ze begonnen, tot 1998, toen ze stopten. Hoogtepunten, maar ook momenten dat ze zoekende waren. Zelf had hij al alle Koot & Bie-uitzendingen opgenomen.

Veel sleepte hij ook z’n huis in. En omdat zijn interesse eigenlijk de hele omroepgeschiedenis betreft, heeft hij ook hele jaargangen van de meeste omroepgidsen vanaf 1934. “Weet je dat de tv tot 1961 op maandagavonden nooit uitzond omdat mensen dan naar het toneel gingen?” Groothuizen woont alleen, dus niemand die zich stoort aan het opgehoopte materiaal. Hij heeft besloten de gigantische databank te gaan delen met het publiek. In oktober lanceert hij daarom de website Crea-tv, met alle Nederlandse tv-programma’s van 1951 tot 1986 achter een betaalmuur. 

In de periode 1979-1981 en 1988-1993 waren Koot & Bie enorm populair. Het waren de jaren van Jacobse & Van Es, Gé en Arie Temmes, de Klisjeemannetjes, de Vieze Man, kritisch Avro-lid Cor van der Laak, de zusjes Jet en Koosje Veenendaal en moeder en zoon Carla en Frank van Putten. En niet te vergeten: De Positivoos uit Ridderkerk. Voor alle kerkverlaters waren zij begin jaren tachtig bevrijdend met hun relinummers ‘Onze God is de beste’ en ‘Het wijnjaar nul’. Hoewel in dat laatste nummer niet werd gevloekt, deed de Bond tegen het Vloeken daags na uitzending aangifte tegen het duo. Ze werden zelfs op het politiebureau ontboden, waar de VPRO weer foto’s van maakte en afdrukte in de VPRO-gids. De Vara schrapte in de jaren zestig overigens nog termen als ‘gossie’ en ‘jeetje’ uit Koot & Bie-sketches systematisch, zo lezen we.

De hypocrisie van links

Koot & Bie waren te zien bij de Vara en de VPRO, maar de vraag is of ze zelf echt links waren (ook een lemma in het boek). Volgens Groothuizen niet: “Ze hielden hun linkse kijkers een spiegel voor. De Bie had echt een hekel aan de hypocrisie van links. Een fanatiek vegetarische vriend had hij stiekem weleens een frikandel zien eten. En er waren kijkers die na een aflevering schreven dat ze nog twee sperziebonen op een bord hadden zien liggen die de afvalbak in gingen, ‘terwijl ze in Afrika honger hadden’. En dat er suiker in de koffie ging die geen derdewereldsuiker was. Hels werd hij daarvan. Hun ironie werd steeds slechter verstaan.”

Carla en Frank van Putten, voor de encyclopedie nagetekend door Pascal TiemanBeeld Pascal Tieman – Death Valley Design

De taalvondsten van vooral Van Kooten waren groots. Uitdrukkingen en woorden als ‘jemig de pemig’, ‘mensen, hou het simpel, leef met vlag en wimpel’, ‘regelneef’ en ‘doemdenken’ hebben we aan hem te danken. En zoals Arjen Lubach nu soms politieke invloed heeft, zo hadden Koot & Bie in het verleden wel degelijk maatschappelijke invloed, denkt Groothuizen.

Zoals toen zij tijdens Keek op de Week gemeenten opriepen het maandelijkse luchtalarm uit te zetten. “Een tijdlang is het testen van het luchtalarm, elke eerste maandag van de maand om 12 uur, gestopt, maar na een dringend verzoek van de Tweede Kamer werden de sirenes weer aangezet. En na sketches over het donorcodicil gingen mensen echt nadenken, het legde de basis voor de Wet op de orgaandonatie die we nu hebben.”

Vriendelijk negatief contact

Op het boek staat pontificaal en met enige trots: ‘gegarandeerd ongeautoriseerd’. Toch had Groothuizen graag samengewerkt met Kees van Kooten en Wim de Bie. In 1992, toen hij al veel materiaal had verzameld, hadden ze even contact, maar dat bleef bij een ‘vriendelijk negatieve’ mail van Van Kooten: ze hadden geen interesse en geen behoefte om terug te kijken. Van het duo is bekend dat er op tv ook geen sketches mogen worden uitgezonden. Als Linda de Mol een fragment wil gebruiken in een quiz kan ze het vergeten. Alleen de VPRO zendt elke Boekenweek in overleg een compilatie uit hun beeldarchief uit.

Latere toenaderingen tussen Groothuizen en het duo liepen ook stuk, waarna hij maar besloot te ­publiceren. Daarin gesteund door drie juristen die concludeerden dat het een journalistiek opgezet werk was, puur een gefactcheckte hommage die niet ingaat op hun privé­leven.

Jammer is dat er maar een paar ­foto’s in het boek staan, veel typetjes zijn getekend. Van Kooten lag vlak voor de publicatie zo dwars dat hij toegang tot en toestemming voor ­gebruik van beeld tegenhield. De Bie en Van Kooten, nog even gevraagd om commentaar, hullen zich in stilzwijgen.

Richard Groothuizen: Koot & Bie ­Encyclopedie 
uitgeverij JEA, 480 blz., € 40.

Lees ook:

Zouden Koot en Bie nu nog kunnen? (Al moet je die gedachte eigenlijk niet hebben)

Tot de hoogtepunten van de Boekenweek hoort nu al twaalf jaar lang de compilatie die Van Kooten en De Bie maken van eigen materiaal dat past bij het boekenweekthema. De oogst van hun oeuvrale gestruin is zeker deze keer werkelijk prikkelend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden